Sergei Eisenstein is beroemd om zijn baanbrekende films (onder meer Pantserkruiser Potemkin, 1927) en vooral om zijn radicale montagetechniek en -theorie, waarmee hele generaties filmmakers zijn opgeleid. Veel minder bekend is de tekenaar Eisenstein, en dat is volkomen onterecht. Bovendien werd veel van zijn werk nooit vertaald of zelfs maar gepubliceerd. Een expositie in het centrum voor hedendaagse kunst Extra City in Antwerpen maakt deze omissie van de kunst- en cultuurgeschiedenis enigszins goed. Sergei Eisenstein. The Mexican Drawings toont de tekeningen die hij in 1931-1932 maakte toen hij voor filmopnames in Mexico woonde. Het materiaal van de film, die hij nooit kon afmaken, is er ook te zien. Voor wie het interesseert is er verder nog veel aanvullende informatie over de historische context en Eisensteins conceptuele theorieën. Wees er wel snel bij, want de expositie loopt nog tot en met 21 juni.

Eisenstein, die als filmmaker en editor altijd al gefascineerd was door het concept ‘tijd’, ontdekte in Mexico een cultuur waarin het tijdsbegrip anders was dan in Europa. Hij filmde hoe men tijdens Allerzielen, wanneer de tijd niet lijkt te bestaan, leven en dood doorelkaar weeft en de kinderen dansen met de doden. Het naast elkaar bestaan van alle dingen en tijden op één niveau was voor Eisenstein het meest inspirerende aspect van Mexico. Hij raakte gefascineerd door de mythische denkwijze van deze cultuur, omdat het geen onderscheid leek te maken tussen leven en dood, lichaam en ziel, object en subject, mannelijk en vrouwelijk.

In die tijd lieten meer kunstenaars zich inspireren door culturen die men toen nog primitief noemde. Eisenstein was voorgegaan door grootheden als Picasso, wiens invloed duidelijk zichtbaar is in Eisensteins lijnvoering. In Mexico pakte hij het tekenen voor het eerst sinds jaren weer op. Ditmaal gebruikte hij een nieuwe methode: hij legde zichzelf een thema op, bijvoorbeeld de moord op koning Duncan door Macbeth en Lady Macbeth, en sloot zichzelf op om in een stroom van écriture automatique het ene na het andere blad vol te tekenen in heldere lijnen, en zo het hele onderwerp uit te diepen. Voor hem was het de meest ideale manier om het rationele van de mathematische lijn te verenigen met het irrationele onderbewuste, waarin geweld, (homo)seksualiteit, transformatie en extase steeds terugkeren.

Formeel kunnen Eisensteins tekeningen dan overeenkomsten vertonen met het werk van Picasso, conceptueel zijn ze oneindig veel interessanter dan het meeste wat ik van Picasso heb gezien. Dat is mooi af te meten aan Synthesis and Forgiveness, een serie tekeningen waarin stier en stierenvechter, crucifix en offer een intrigerend rollenspel spelen. Het stierengevecht wordt een rituele slachting, waarbij prehistorische (Inca-)bloedoffers en christelijke symbolen van lijden en verlossing met elkaar vermengd worden tot je niet meer weet wie hier nu het slachtoffer is en wie de beul, wie verlost wordt en wie verdoemd. Alles wordt omgekeerd tot het uiteindelijk samenvloeit tot één geheel: de beul is het slachtoffer, de verlosser is verdoemd en vice versa.

Voor je verder leest...

Inmiddels zijn al bijna 300 mensen met een hart voor kunst lid. We groeien snel! Alleen dankzij onze leden kunnen we dit soort verhalen blijven vertellen.

Word ook lid, door HIER te klikken!

Vergelijk dit met de Minotaurus-tekeningen en prenten die Picasso rond diezelfde tijd maakte. Ook hier speelt een stier de hoofdrol, hoewel de Minotaurus natuurlijk tevens half mens is. Picasso gebruikte hem als symbool voor de onbeheersbare seksuele begeerte, die de jonge Marie-Thérèse Walter in hem opriep. Formeel is dit werk zeker niet minder geniaal, maar Picasso bereikt hier niet de conceptuele gelaagdheid die de tekeningen van Eisenstein zo boeiend maken. Het zijn en blijven prenten over oerdrift versus kwetsbare onschuld en ze zullen altijd tot mijn favoriete werk van Picasso blijven behoren, maar met hun vele betekenisniveaus (psychologisch, mythologisch, filosofisch) zijn de tekeningen van Eisenstein eindeloos veel interessanter. Toegegeven, Eisenstein kan soms pathetisch worden in zijn verbeelding van lijden en geweld, maar het zij hem vergeven. Zelf zei hij het, in typische vooroorlogse bewoordingen, zo: ‘De erotiek is immers het ‘goedkoopste’ middel (en het meest binnen handbereik) om de extase te bereiken. Vuur en Eros worden verbonden – of beter, ze zouden verbonden moeten worden, niet direct, maar door een gemeenschappelijke, algemene derde extatische vorm: in beide huist de formule ‘des großen Mysteriums der Entstehung’ [het grote mysterie van het ontstaan]. Extase is een gewaarworden en ervaren van een almachtig ‘oervermogen’ – het element van ‘ver-wezenlijking’ – de ‘plasmatische’ kwaliteit van het bestaan, waaruit alles kan voortvloeien.’

Als je dat leest, ga je je afvragen wat er gebeurd zou zijn als Eisenstein ook nog was afgereisd naar India en had kennisgemaakt met het Tantrisme.

Elke ochtend ons nieuws in je mailbox?

Wanneer je lid wordt kun je elke dag een update in de mail krijgen, met onze laatste berichten.

Word ook lid, door HIER te klikken!


Al lid? Login

Sergei Eisenstein. The Mexican Drawings. T/m 21 juni in Extra City, Antwerpen.
Meer informatie op
http://www.extracity.org