Door Lies Holtrop

Hij kan mensen in vervoering brengen en zelfs degenen die acuut uitslag krijgen bij het woord video alleen al, blijven gefascineerd kijken. Effectbejag? Misschien, maar dan wel superieur effectbejag met een stille schoonheid en een ongelofelijke beheersing van techniek. Eindelijk is er in Nederland weer een expositie te zien van Bill Viola (1951). Museum De Pont in Tilburg brengt een kleine hommage aan deze grootmeester van de videokunst, door velen vereerd en door sommigen verguisd.

 

The Lovers, 2005
High-Definition video op plasma scherm, gemonteerd op wand.

Heaven and Earth
Hoe breng je leven en dood zo samen dat ze met elkaar verweven zijn, zonder dat ze elkaar raken? Je bouwt een houten pilaar, die je in het midden onderbreekt met twee beeldbuizen. De een hangt met het beeldscherm naar beneden, de ander met het beeldscherm naar boven, daartussen een ruimte van ongeveer vijftien centimeter. Die ruimte is net genoeg voor het publiek om te zien wat er vertoond wordt, maar ook genoeg om de schermen elkaars beeld te laten reflecteren. Het onderste beeld is een close-up van een pasgeboren baby, waardoorheen het beeld spiegelt van het bovenste scherm: een oude vrouw op haar sterfbed. Dood en leven liggen in elkaar besloten. Bill Viola maakte Heaven and Earth in 1992, niet lang na het overlijden van zijn moeder en de geboorte van zijn zoon – en zij zijn het ook, die we hier zien.

The Greeting 1995 video- en geluidsinstallatie (282 x 241,3 cm) ed. 5/5 col. Museum De Pont

Intiem
De laatste keer dat Bill Viola een grote expositie in Nederland had, was in 1998 in Amsterdam, met vaak metershoge imposante projecties die diepe indruk maakten. Wie nu weer zoiets verwacht, komt bedrogen uit. Intimate Work, de naam zegt het al, bestaat uit dertien werken van bescheiden formaat. De enige uitzondering daarop is The Greeting, het veertiende werk, dat een scherm heeft van bijna drie meter hoog – maar dat hangt dan ook op zijn vertrouwde plek als onderdeel van de vaste opstelling van Museum De Pont. De rest is zorgvuldig en afgewogen opgesteld in de ‘wolhokken’, de reeks kabinetten aan de zijkant van de grote expositiezaal in deze voormalige wolspinnerij. Elke video heeft zijn eigen kabinet, en er is een tijdelijke lange gang gebouwd die de kabinetten scheidt van de grote expositiezaal met al zijn licht en ruimte. Dat versterkt de intimiteit.

Persoonlijk
Een mooi voorbeeld daarvan is The Last Angel (2002). We zien vallend water in slow-motion, dat een abstract helderblauw en zwart beeld met reflecties vormt, terwijl de soundtrack het donderend geraas van een waterval laat horen. Het is fascinerend genoeg om acht minuten te blijven boeien. In de negende minuut verandert er iets, geluid en beeld verdichten zich, heel snel verschijnt er iets als een menselijke figuur gematerialiseerd uit water. Dat is het laatste water dat neervalt – plotseling is het stil en donker.Het water verwijst hier dus naar de symbolische oceaan, waaruit de mensen volgens het boeddhisme afkomstig zijn: iedere ziel is een druppel die daarnaar terugverlangt, ieder lichaam is een tijdelijke materiële behuizing voor die druppel. Viola verwijst tevens naar een zogeheten Bardo-staat (de fases die een overledene doorloopt op weg naar een volgend leven): de staat van puur bewustzijn die gekenmerkt wordt door het donderend geluid van de waterval.

De opstelling past goed bij Viola’s werk, dat draait om de ervaring, archetypische menselijke emoties en universele thema’s als leven en dood, transformatie en wederopstanding. Persoonlijke gebeurtenissen, zoals een bijna-dood ervaring door verdrinking en het overlijden van zijn ouders, vormen een belangrijke inspiratiebron. Zo persoonlijk als in Heaven and Earth wordt het echter zelden. Viola verstaat de kunst om de ervaringen boven het persoonlijke uit te tillen en ze algemeen geldend te maken, en mede dankzij zijn grote technische beheersing doet hij dat zonder plat te worden. Zijn interesse in religieuze mystiek, zenboeddhisme en de schilderkunst van de middeleeuwen en Renaissance klinkt in vrijwel al het werk door.

Viola’s puur persoonlijke ervaring van verdrinking als kind, die hij ergens beschrijft als een staat van gelukzaligheid waaruit hij ruw werd weggerukt door degene die hem redde, is in The Last Angel als verre echo aanwezig. Maar dat geldt voor veel van de werken die hier getoond worden; maar liefst zes van de veertien bevatten duidelijke verwijzingen naar die ervaring.

Voor je verder leest...

Inmiddels zijn al bijna 300 mensen met een hart voor kunst lid. We groeien snel! Alleen dankzij onze leden kunnen we dit soort verhalen blijven vertellen.

Word ook lid, door HIER te klikken!

Schilderkunst
Het is geen toeval dat deze tentoonstelling juist door Museum De Pont werd georganiseerd. Het museum heeft niet alleen twee werken van Bill Viola in zijn bezit, maar die zijn ook nog eens vrijwel permanent te zien, en dat is uitzonderlijk in Nederland. The Greeting (1995) en Catherine’s Room (2001) passen prachtig bij elkaar, al is de eerste bijna drie meter hoog en de tweede van een zeer bescheiden formaat. Beide zijn geïnspireerd op oude Italiaanse schilderkunst met een christelijk thema, respectievelijk De Visitatie van Jacopo da Pontormo (1528-1529) en een veertiende eeuws predella van Andrea di Bartolo over het leven van de heilige Catharina van Siena. Beide werken hebben een eigen schilderkunstige benadering van het medium video, en in beide speelt tijd een belangrijke rol.

Catherine’s Room toont in vijf kleine, aaneengesloten plasmaschermen een dag uit het leven van een vrouw. Het ritueel van de vroegste ochtend, het werken in de morgen, het studeren in de middag, het bidden in de avond en het slapen in de nacht: iedere handeling voert ze uit met een meditatieve toewijding en aandacht. Net als in de middeleeuwse pendant wordt hier alles gelijktijdig uitgebeeld, maar in dit werk heeft de tijd ook nog meerdere niveaus. Door de veranderingen van een boomtak, die door een hoog klein raam is te zien, blijkt dat hier tevens de cyclus van een jaar is verbeeld. En vanzelfsprekend kan het nog een niveau hoger getild worden, naar de verbeelding van een heel mensenleven.

In The Greeting speelt tijd ook een belangrijke rol, maar wel een heel andere. In tegenstelling tot Catherine’s Room zijn de beelden hier zeer sterk vertraagd, een techniek die Viola vaak toepast. The Greeting is een verbeelding van de visitatie, de vreugdevolle begroeting van de maagd Maria door haar nicht Elisabeth (beiden in verwachting) en een derde vrouw. In real time duurt deze scene slechts 45 seconden, maar doordat hij is uitgerekt tot een slow motion van ruim tien minuten krijgt hij een enorme lading en zien we details in de expressie van de vrouwen die anders verborgen zouden zijn gebleven. Dat laatste is overigens deels te danken aan het grote formaat (282 x 248 cm) van de projectie. Deze video toont als geen ander waarom Viola ook wel de Rembrandt van de videokunst genoemd is. De werking van licht en schaduw en de levendige expressie van de figuren in deze klassieke compositie zijn zonder meer schilderkunstig te noemen en refereren aan de grote meesters van de zestiende en zeventiende eeuw.

Elke ochtend ons nieuws in je mailbox?

Wanneer je lid wordt kun je elke dag een update in de mail krijgen, met onze laatste berichten.

Word ook lid, door HIER te klikken!


Al lid? Login

Acceptance zwart/witte High-Definition video op plasma scherm, gemonteerd op wand (155.5 cm x 92.5 cm x 12.7 cm) performer: Weba Garretson/foto: Kira Perov

Grondlegger
Het is mede aan Bill Viola te danken dat de videokunst een volwassen medium geworden is. Al in de begindagen, eerste helft van de jaren zeventig, experimenteerde hij ermee en werkte met kunstenaars als Mario Merz en Vito Acconci. Video hoorde toen nog tot de underground en het heeft lange tijd een stigma gehad van onbegrijpelijk, saai en traag, omgeven door een wolk van intellectualistische poeha en gebakken lucht. Dat was niet geheel onterecht. Ik heb tientallen tapes gezien die volledig beantwoorden aan dit beeld: ook bij herhaling en goed kijken waren ze niet om door te komen.
Gelukkig waren er ook kunstenaars die bewezen dat het anders kon, en Viola was (en is) een van hen. Zeker, Viola moet oppassen dat hij niet in de valkuil van het de dramatische overdrijving trapt, en voor wie zijn werk niet eerder heeft gezien bevat deze expositie wel erg veel werk dat over leven en dood (en water) gaat. Maar hij heeft die valkuil steeds vakkundig weten te omzeilen, en er zijn maar weinigen die zijn niveau kunnen evenaren. Bovendien is het een grote verdienste dat Viola het medium destijds heeft ‘opengebroken’ voor het grotere publiek. Museum De Pont heeft met beperkte middelen een prachtige presentatie gemaakt.

Bill Viola, Intimate Work: Museum De Pont, Tilburg t/m 10 januari 2010. Inlichtingen: http://www.depont.nl