foto Esther van Berk
Door Ellen Segeren

Twaalf uur ’s nachts, volle maan, sneeuw zo ver het oog reikt over de bergen in het binnenland van Noorwegen en een temperatuur van min 19 graden. En dan kijken naar een helwitte iglo en luisteren naar het ronkende gezang van ijsgongs, het huilende gebrul van een ijstrompet, het gonzende gegalm van de ijsmarimba en het tinkelende getokkel op een ijsharp. Het kon afgelopen weekend in Geilo, waar voor de vijfde keer het ijsfestival werd gehouden. Met enkel instrumenten gemaakt van ijs. Slagwerker Terje Isungset en drie medemuzikanten zorgden voor pure magie.

Het kan, spelen op een trompet van ijs. En op snaren die in een harpframe van ijs zijn gespannen. En ook ijspegels en ijsplaten zijn prachtige klankmakers. Boeiend is het contrast tussen het letterlijk ijskoude materiaal en de warme klanken die het voortbrengt. Terje Isungset kwam er zo’n tien jaar geleden achter. Hij zocht als percussionist naar een uitbreiding van zijn arsenaal, waarvoor hij al een vrij ongewone weg was ingeslagen.
Isungset: “Fabrieksgeluiden had ik al gebruikt, en ook had ik stenen geraapt en stukken hout verzameld om als percussie-instrument te gebruiken. De natuur is mijn bron, mijn basis. En ijs is een natuurlijk materiaal, dus ik besloot dat ook uit te proberen. In het ijshotel in Zweden heb ik voor de millenniumviering voor het eerst een concert gegeven op ijsinstrumenten. IJs bleek fantastisch materiaal te zijn.”
Je moet wel uit een bepaald hout gesneden zijn om bij 19 graden onder nul in ijsblokken te gaan zagen en snijden. Maar Isungset heeft een heleboel enthousiastelingen om zich heen verzameld die besmet zijn met hetzelfde virus: een ploeg vrijwilligers en een paar professionals onder wie regelaar Pål Medhus, architect Helder Neves en ijskunstenaar Bill Covitz. Een week voor de eerste volle maan van het jaar komen ze bij elkaar in Geilo, de geboorteplaats van Isungset op de rand van het gebergte precies tussen Oslo en Bergen. Al vijf jaar lang zijn er rondom die volle maan concerten te horen op ijsinstrumenten, al dan niet in combinatie met zang of dans, en met een prachtige belichting. De bezoekers staan dik ingepakt ademloos te luisteren en laten met een roffelend applaus van handschoenen hun waardering blijken. Het is onmogelijk om niet in vervoering te raken van het transparante ijs, de in het wit gehulde muzikanten, de zingende klanken en de volle maan.

Listen on posterous

Als instrumentenmaker heb je met ijs eigenlijk niks te willen, zegt Isungset. “Of het ijs ook werkelijk klinkt, is van tevoren niet te zeggen. Een paar factoren zijn duidelijk: hoe kouder het is, hoe beter het klinkt. Dicht tegen het vriespunt is het een dooie boel. En het ijs moet een goede dichtheid hebben, luchtbellen zijn funest voor de klank. Maar glashelder fabrieksijs is ook volkomen onbruikbaar, het moet ‘levend’ ijs zijn. We hebben ooit eens ijs geprobeerd uit een meertje vlak bij Geilo, maar dat is ook volkomen dood. Deze keer hebben we ijs gehaald uit een hoger gelegen meer verderop en dat is uitstekend. Soms heb ik honderd stukken ijs, waarvan er maar twee goed klinken en 98 niet. Ik kan niet uitleggen waarom, maar eigenlijk wil ik dat ook niet weten. Ik probeer geen bestaand instrument te maken en als zodanig te laten klinken, maar ik luister naar het ijs en zoek naar de klank waar ik muziek mee kan maken. We zagen grote blokken uit het meer en vervoeren ze naar de festivallocatie. Hier worden in een week tijd alle instrumenten gemaakt die we gebruiken bij de concerten. Daarna geven we ze terug aan de natuur: ze smelten en gaan weer op in de waterkringloop. We lenen ze even.”

Listen on posterous

Voor je verder leest...

Inmiddels zijn al bijna 300 mensen met een hart voor kunst lid. We groeien snel! Alleen dankzij onze leden kunnen we dit soort verhalen blijven vertellen.

Word ook lid, door HIER te klikken!

Al is Isungsets beleving bijna spiritueel, het is aards en keihard werken om een sneeuwpodium vol instrumenten te zetten die ‘zingen’. Maar de inzet wordt ruim beloond. IJskunstenaar Bill Covitz weet daar alles van. “Dat ijs kan zingen, ontdekte ik toen ik in Alaska een keer bij min 45 een beeld van ijs stond te carven. Het zong, het vibreerde, het maakte een prachtige klank. Daarna ben ik eens benaderd voor advies door een muzikant die een ijsmarimba maakte. Uiteindelijk voerde die me naar Geilo. Nu kom ik hier elk jaar en stort me volledig in het zagen en hakken. Fysiek ben ik gesloopt na die week, maar het is alleszins de moeite waard. Het is magisch, en het gevoel dat we dat met zo’n ploeg betrokken mensen voor elkaar krijgen, is onbetaalbaar. In de States werk ik commercieel. Daar maak ik de zoveelste zwaan voor de zoveelste bruiloft. Hier zaag ik gerust vijf keer mis om precies het juiste geluid uit een basdrum te krijgen. Ben je bijna klaar, en dan hoor je: ping! Een barst. Weg klank. Desondanks is het steeds weer uitdagend om nieuwe instrumenten te ontwikkelen. Dit jaar bijvoorbeeld een basharp. Ik heb in deze vijf jaar veel geleerd, de techniek wordt steeds verfijnder. Dit festival heeft mijn waardering voor ijs alleen maar vergroot.”

Listen on posterous

Normaal gesproken zit harpiste Sidsel Walstad warm en droog achter haar houten harp, onder andere als soloharpiste in KORK, het Noorse radio-orkest. In Geilo zit ze op haar knieën op een rendierhuid en warmt ze bij elke maat rust haar handen aan de verwarmingselementjes in haar jaszakken. De adrenaline houdt de rest van haar lichaam warm. Ze geniet met volle teugen terwijl ze zangeres Helene Bøksle begeleidt tijdens het openingsconcert. “Vorig jaar heb ik voor het eerst op een ijsharp gespeeld. Dat vond ik een openbaring. Oké, er zijn beperkingen, want ik kan maar in één toonsoort spelen. Maar ijs is spannend materiaal. Er staat een enorme kracht op de snaren, wel een ton. Als je dan ziet dat het ijs dat houdt… dat roept respect op. En de energie van zo’n concert is fantastisch.” Na het festival moet ze een paar keer diep slikken. “Ik hecht me aan een instrument. Het doet me verdriet als ik het moet laten gaan, als het weer water wordt. Maar volgend jaar maken we opnieuw een harp, met andere eigenschappen. Je leert van elk experiment, dat is een van de mooie dingen aan dit festival.”
Isungset geeft een diepere betekenis aan zijn ijsmuziek, juist omdat het ijs alles bepaalt en niet de instrumentenbouwer. “Ik heb wel eens ijs gebruikt uit een meer van 1000 meter diep dat tussen twee steile wanden van 200 meter hoog lag. En ook een keer ijs van meer dan 2000 jaar oud, uit een van de oudste gletsjers van Noorwegen. Dan voel je je nietig  als mens. Het is bijna een gewijd gevoel om daarmee te werken. Dáár gaat het over: je klein voelen. Door alle technische mogelijkheden en de zogenaamde ontwikkeling denken wij dat we overal meester over zijn. We kunnen rijden en vliegen. Maar in wezen zijn we maar klein. Het ijs leert me dat we niet alles in de hand hebben. Het ijs geeft de beperkingen én de mogelijkheden aan. Niet ik.”

Elke ochtend ons nieuws in je mailbox?

Wanneer je lid wordt kun je elke dag een update in de mail krijgen, met onze laatste berichten.

Word ook lid, door HIER te klikken!


Al lid? Login
Op 30 januari presenteerde Terje Isungset zijn nieuwste cd ‘Winter Songs’ tijdens het ijsfestival in Geilo. Zie ook www.icefestival.no en www.isung.net

Foto’s: Esther van Berk, www.wateenwereld.nl

Met dank aan www.visitnorway.nl