‘Een klassiek balletgezelschap beginnen, dat kan ik ook’, dacht men in de jaren vijftig van de vorige eeuw. En al gauw kreeg je de Amsterdamse Ballet Combinatie, het Ballet der Lage Landen, Ballet van de Nederlandse Opera, het Nederlands Ballet etc. Nu staat Het Nationale Ballet zo’n zestig jaar later als enig Nederlands klassiek balletgezelschap aan de top van de internationale danswereld. De voorstelling Gala laat zien dat het daar hoort. Het laat ook zien of we nog radicale vernieuwing kunnen verwachten op balletgebied.

1. Export doet goed

Artistiek directeur Ted Brandsen stelde in zijn gala-speech dat Het Nationale Ballet een succesvol exportproduct is. Export doet de dans goed. Frankrijk importeerde ooit dansmeesters uit Italië en zond later Franse meesters naar Rusland. Dat land bracht later Russische meesters weer naar het Westen. En later haalde Europa veel choreografen uit Amerika. Opvallend daarbij is dat buitenlandse choreografen zich langere tijd in het gastland vestigden. Dat is iets anders dan in korte tijd ergens een succesvol ballet maken en door moeten naar de volgende company voor weer een opdracht. Hoeveel werken zijn in première gegaan om er daarna nooit meer iets van te horen?

2. Explosieve mix

Nederland begon laat met ballet maar Amerika ook: rond 1930 ontstonden daar de eerste echte balletgezelschappen. In een smeltkroes van talenten, pionierszin en scheppingsdrang lukte het ‘the land of opportunity’ de beste dansgezelschappen ter wereld te creëren. Eenzelfde cocktail van ambities zorgde na de Tweede Wereldoorlog voor de succesvolle opbouw van ballet in Nederland. Het wil nog steeds tot de beste gezelschappen ter wereld behoren. En hopelijk blijft dat zo. Want we kunnen het.

3. Met organisatie staat of valt alles

De Nationale Balletacademie en de Junior Company traden op tijdens Gala. Net als in het voetbal kun je als club een winnaar zijn wanneer de organisatie goed staat. En wanneer je een jeugdopleiding hebt. Nederland is meester in het bouwen van een goede organisatie, lijnen uitzetten, scholing opzetten. We kunnen een Ronaldo of Suarez klaarstomen voor de grote voetbalwereld. Net zoals we dat in de balletwereld doen met een fabuleuze Matthew Golding, of eerder Lindsay Fisher en Zoltan Solymosy.

4. Machtsvertoon

Ballet is ballet geworden dankzij de dadendrang van grootmachten Frankrijk en Rusland. Gala opent dan ook met een grand defilé: indruk maken als bij een vlootschouw of een militaire parade. De ruimte doorkruisen en beheersen. Dat zie je in de tweede akte van Het Zwanenmeer, waarin talloze zwanen in spirografische patronen rennen of bij het grote ensemble van mannen in het nieuwe Vivace van Ted Brandsen. Die cirkels in tegengestelde en manege uitgevoerd gaan eveneens over kracht en aankunnen van complexiteit.

5. De vrouw op een voetstuk

Wat beweegt een vrouw om opgetild te willen worden, liefst met een cambré (buiging naar achteren), hoog boven het hoofd van de man? Of om een penchée (buiging omlaag) te maken in een promenade waarbij iedereen ‘geheel artistiek verantwoord’ uitzicht heeft onder de tutu. Of gaat het erom dat de man zo krachtig is te kunnen liften en iemand rond te draaien? Feit is dat eind negentiende eeuw het ballet in verval raakte. Dit vanwege een periode van materialisme waarbij een nadruk op de materie een erotische nadruk op het lichaam betekende. Het vrouwenlichaam in het bijzonder. Rusland bood verlichting in de vorm van het artistiek vooruitstrevende Ballets Russes. Mannen en vrouwen werden allebei weer belangrijk in ballet. Maar de toyboy die in Diane et Acteon of Le Corsaire in een Tarzan- of slavenpakje opdraaft, moet dan wel de vonken van het toneel draaien en springen. Dat lukt in Gala prima.

6. Een klein gebaar

Pantomime vormde een onmisbaar onderdeel van ballet maar is gaandeweg weggemoffeld. Toch ligt er veel zeggingskracht in. Vooral wanneer een ervaren danser op de toppen van zijn kunnen met een klein gebaar grootsheid verraadt. Solo van Hans van Manen, te zien tijdens Gala laat daarin met jonge dansers nog wat kansen liggen. En de pas de deux uit Le Corsaire is zonder een idee erachter niet meer dan circus. Maar prijswinnend danser Isaac Hernandez laat zien dat hij dat begrijpt. Vertellen is een kunst.

7. Het noodlot kan toeslaan

Het succes van het oude, klassieke ballet lag in het opvoeren van een geestelijke dimensie. Met gretig gebruik van de dood, het noodlot en een hiernamaals als thema. Of dat nu in de vorm was van willies, zwanen of sylphides. Het ging om het ontstijgen van de materie. Zie Igone de Jongh, die zich volledig overgeeft aan haar rol, en haar partner, in de pas de deux uit het Zwanenmeer. Of de tragische Hélène Bouchet in La Dame aux Camélias. Op de dood als onderwerp hebben we in de 21ste eeuw geen goede antwoorden meer. Op het leven overigens ook niet. Maar klassiek ballet creëren vanuit vooral materie en weinig geest, zonder besef van een algehele gemeenschappelijke kracht maar met vooral individuele hoogstandjes geeft weinig hoop voor de toekomst.

Dit verhaal lees je gratis.

Help de schrijver meer stukken te schrijven!
Onderaan kun je zelf bepalen hoeveel je wilt bijdragen.

8. Wat is de toekomst voor ballet?

Is er over dertig jaar nog een Nationale Ballet? Vliegen we tegen die tijd zwanen in vanuit Rusland? Voor je het weet is een balletgezelschap niet meer dan een balletmuseum waar je op een podium of scherm oude werken bewondert. Balanchine, Forsythe, Ashton en Van Manen konden de pure, academische dans verfijnen en veranderen. Béjart, Cranko, MacMillan, Petit en Van Dantzig waren allen verhalenvertellers. Een nieuwe redder van het klassieke ballet is helaas nog niet opgestaan. Wellicht dat in een nieuwe smeltkroes van pioniersdrang, met een vast te houden ideologische koers een klimaat ontstaat voor nieuwe choreografische meesterwerken. Waarbij ballet op een dynamische manier een weergave is van de huidige tijd: hoe we als gezamenlijke groep mensen het leven beheersen.

Zie meer info over Gala

Zie meer info over de nieuwe voorstellingenreeks Het Zwanenmeer

(foto: Delibes Suite/Angela Sterling)