Meteen naar de inhoud

Herzog betovert en stelt lastige vragen – The Ecstatic truth bij Eye filmmuseum

The Ecstatic Truth, de nieuwe tentoonstelling in Eye filmmuseum over de Duitse filmmaker Werner Herzog, is even ongenaakbaar als de man zelf. In de enorme ruimte ( de zaal is zo’n 700m2), staan grote schermen opgesteld, en een paar tafels met objecten. Het is donker. Nauwelijks props, geen kostuums, niets dat afleidt van de man en zijn werk. Compromisloos, en toch uitnodigend.

De tentoonstelling opent met filmfragmenten waarin Volker Schlöndorff en Wim Wenders praten over Herzog. Is hij veranderd sinds de mannen deel uitmaakten van de Neue Deutscher Film in de jaren ’60? Niet echt, menen ze, misschien is hij wel wat zachter geworden. Wenders zegt dat hij nu een beetje gevoel voor humor heeft, dat was vroeger zeker anders. Humorloos en gestoord, of genadeloos, compromisloos, gedreven? Het is maar waar je de focus legt.

De Deutsche Kinemathek in Berlijn toonde de tentoonstelling al eerder, ter gelegenheid van Herzogs tachtigste verjaardag. De Amsterdamse versie is iets anders: minder props en kostuums, donkerder, en alle aandacht gaat uit naar de films.

Betoverende mannen

Mijn eerste kennismaking met Werner Herzog was zijn film Wodaabe, die Hirten der Sonne uit 1989. Een prachtige film over de nomadische Wodaabe mannen in het zuiden van de Sahara, die tijdens een meerdaags festival vrouwen het hof maken door zo hoog mogelijk te springen. Uitgedost met make-up, sieraden en hun mooiste kleding, laten ze zich van hun beste kant zien. Ave Maria is de score, het is geen etnografisch document, maar een universele film over jonge flirtende mannen. Herzog: “De muziek helpt ons uit de werkelijkheid die ik ‘de waarheid van de accountant’ noem; iets anders zou ons nooit zo diep raken. De film is geen documentaire over een specifieke Afrikaanse stam, maar een verhaal over schoonheid en verlangen”. Een betoverende film, die deze zomer weer te zien zal zijn.

Zijn waarheid, de extatische waarheid, is er een van extremen omstandigheden, outcasts en misfits, dromers en ter dood veroordeelden. Soms helpt hij de omstandigheden een handje door beelden in scene te zetten. Want als we de ongemanipuleerde waarheid willen, die van de boekhouders, dan kijken we maar naar een beveiligingscamera.
Gedrevenheid kan de man zeker niet ontzegd worden. Bekend zijn de films waarin hij het gevaar opzoekt of toont.

Grizzly man en morele keuzes

Grizzly Man is misschien de bekendste, waarin een man obsessief een beer volgt en filmt, totdat hij wordt opgegeten. De documentaire toont ons niet de beelden, laat ons niet geluiden horen, maar wel Herzogs reactie op het geluid. Misschien is dat wel even wreed, onze hersenen vullen immers de rest in. Zo houdt hij ons een spiegel voor: vanaf de eerste vertoning weet het publiek wat er gaat gebeuren. Het is niet fijn, niet troostrijk, niet nuttig, er is geen catharsis. Waarom willen we dit dan toch zien? Wat is onze perverse fascinatie voor ongelukken? Hij stelt de vraag, maar past ervoor een antwoord te geven. Gaan zijn films over zijn eigen voyeurisme of dat van ons?

In het geval van mensen die het gevaar opzoeken door beren of vulkanen te achtervolgen, kun je nog enigszins schouderophalend  denken dat mensen hun eigen onheil over zich hebben afgeroepen. Maar hoe zit dat met beelden van een oorlog? In Lektionen in Finsternis toont Herzog vernietigde olievelden en zeeën van vuur van de tweede golfoorlog. Hyper-esthetisch, met Wagner als soundtrack. Is dat ethisch? En is dat wezenlijk anders dan onze nieuwsconsumptie ten tijde van die oorlog? De hele wereld zat gekluisterd aan CNN waar het begin van de oorlog werd gedocumenteerd als een videogame. Herzog toont zonder commentaar, of met zijn eigen, wat gezwollen, teksten. Het blijft afstandelijk tot het moment waarop hij een vrouw toont die zoveel leed heeft meegemaakt, dat ze niet meer kan praten. En dan komt het binnen, veel meer dan een nieuwsbericht.

Dit is een fragment dat in de tentoonstelling te zien is. En hiermee toont Jaap Guldemond zich een begenadigd curator: hij weet exact de juiste fragmenten te kiezen uit de ruim zeventig films en documentaires die Herzog heeft gemaakt. Hij toont de extreem gedreven kunstenaar, de morele dilemma’s die zijn werk kenmerken, de vragen die hij oproept én de schoonheid. Net als de films zelf, laat ook de tentoonstelling ruimte voor ambiguïteit, voor de vragen en de twijfels. Maar vooral prikkelt hij om te gaan kijken. En dat kan, want in Eye, maar ook in veel andere filmtheaters, is een selectie van zo’n dertig films deze zomer te zien.

Klik hier voor meer informatie over de tentoonstelling en het begeleidende filmprogramma

Cultuurpers werkt anders. Jij bepaalt wat dit verhaal waard is!

Wat fijn dat je tot hier gelezen hebt. Je las inmiddels alweer verhalen van deze auteur. Laat je waardering blijken met een kleine donatie!

donatie
Doneer

Waarom doneren?

We zijn ervan overtuigd dat goede onderzoeksjournalistiek en deskundige achtergrondinformatie essentieel zijn voor een gezonde cultuursector. Daar is in kranten en andere oude en nieuwe media vaak geen plek en tijd voor. Cultuurpers wil die ruimte en tijd wel bieden, en we willen dat voor iedereen zo houden. Of je nu rijk bent, of arm. Daarom willen we deze site zo veel mogelijk gratis houden. Dat kost geld, veel geld. Dankzij donaties van lezers zoals jij kunnen we blijven bestaan, en beseffen we ook hoe belangrijk lezers ons vinden. We vinden het bovendien de best mogelijke manier om journalistiek onafhankelijk te houden. Zo bestaat Cultuurpers al sinds 2009: dankzij lezers die zo een beetje eigenaar worden van deze onmisbare plek!

Je kunt ook lid worden, dan zet je je eenmalige donatie om in blijvende steun!

Helen Westerik

Helen Westerik is filmhistorica en groot liefhebber van experimentele films. Ze doceert filmgeschiedenis en doet onderzoek naar het lichaam in de kunst.Bekijk alle berichten van deze auteur

Privé Lidmaatschap (maand)
5 / Maand
Voor natuurlijke personen en ZZP’ers.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen mastodon-account
Toegang tot onze archieven
Klein Lidmaatschap (maand)
18 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van minder dan 250.000 euro per jaar
Geen storende banners
Een premium nieuwsbrief
Al onze podcasts
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Zelf persberichten (laten) plaatsen
Extra aandacht in berichtgeving
Groot Lidmaatschap (maand)
36 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van meer dan 250.000 euro per jaar.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Deel persberichten met ons publiek
Extra aandacht in berichtgeving
Premium Nieuwsbrief (substack)
5 proefabonnementen
Al onze podcasts

Betalingen geschieden via iDeal, Paypal, Creditcard, Bancontact of Automatische Incasso. Wilt u liever handmatig betalen, op basis van een factuur vooraf, rekenen we 10€ administratiekosten

*Alleen bij een jaarlidmaatschap of na 12 maandelijkse betalingen

nl_NLNederlands