Meteen naar de inhoud

Theatervernieuwers in het museum: een reis door het hoofd van Ivo van Hove en Jan Versweyveld

Theater en film hebben nauwe banden. Veel klassieke theaterstukken zijn verfilmd. Een van de verdiensten van Ivo van Hove en Jan Versweyveld is dat ze die relatie hebben omgekeerd. Film als vertrekpunt voor hun voorstellingen. Hun radicaal vernieuwende werk is het uitgangspunt voor de – door hen zelf – vormgegeven tentoonstellingen over theater over film over theater.

In 13 zalen lopen we door het oeuvre van van Hove en Versweyveld. Ze tonen de voorstellingen die gebaseerd zijn op films. Of liever: op de scenario’s van films en hun herinnering. Van Hove weigert om de films nogmaals te zien, liever gaat hij op zijn geheugen af, en op zijn stevige filmkennis. Als goed kind van de jaren ’70 heeft hij een encyclopedie van Europese auteursfilm in zijn brein, waaruit hij scenario’s filtert die iets toevoegen aan alle bestaande theaterteksten. Rocco e i suoi fratelli van Visconti is daar een van. In deze film wordt armoede en klassenongelijkheid in één klap duidelijk als een autodeur een onoverkomelijke hindernis blijkt. Auto’s waarin op het Italiaanse platteland van de jaren ’50 dus alleen voor de elite, de armen wisten letterlijk niet hoe zo’n ding werkt.

Vertaalslag

Hoe breng je zo’n sterk beeld naar het theater? Door niet een letterlijke vertaling te willen maken, maar door de emotionele essentie te vangen. Jan Versweyveld heeft de rijke wereld van Visconti gestript tot een aantal speelvlakken die dienst kunnen doen als boksring of als eettafel. Er staat niets te veel op het toneel, waardoor alles essentieel is. Of, zoals elders te horen is: theater is acteurs, tekst en toeschouwers. Niets meer. (naar After the Rehearsel van Ingmar Bergman) De essentie van armoede en migratie blijft en heeft niets aan relevantie ingeboet.

all about theatere about film. foto: hans Wilschut

Voor de theateradaptaties is het probleem dat er in film geen eenheid van tijd en ruimte is. Dat is een vertaalslag die Jan Versweyveld maakt. Ook hij grijpt daarbij niet terug op de film, maar gaat uit van zijn eigen kijkervaring. De twee kunstenaars hebben vanaf hun studententijd veel tijd doorgebracht in filmhuizen. Toch kijken ze niet met het doel er wellicht een bewerking van te maken. Veel van de films waarmee ze werken hebben ze in de jaren ’70 en ’80 gezien en pas decennia later geadapteerd. Hun beider vak bepaalt wél hoe ze zich films herinneren, zijn het de personages en de teksten of de ruimte en filmische aspecten.

Van Hove bepaalt de parameters, wij mogen invullen

De wandeling door de zalen is een ervaring die zowel theatraal, filmisch als museaal is. Je kunt je eigen tempo bepalen (er is voor meer dan anderhalve dag aan beeldmateriaal te zien), maar niet je eigen route. De parameters zijn bepaald, daarbinnen is er vrijheid, net zoals van Hove werkt met zijn acteurs. Door je positie in de kamers hoor je het geluid van een of meerdere schermen. Je kunt je op de aangewezen plaats gaan zitten of staan en naar 1 scherm kijken. Je kunt ook door de kamer laveren en graantjes meepikken van alle filmfragmenten en de voorstellingsregistraties.

Alle kamers hebben hun eigen sfeer. Versweyveld heeft voor iedere ruimte een eigen wandbedekking gemaakt, gebaseerd op de voorstellingen. Ook zijn er rekwisieten, maquettes en kostuums te zien. In sommige ruimtes valt er zelfs wat te ruiken. Maar echt uniek is de belichting. Versweyveld is een meester in het gebruik van licht en alle kamers zijn met uiterste precisie belicht in een vorm die past bij de voorstelling en de film. Hij zet de toon en je voelt het effect bijna fysiek. In sommige ruimtes lijkt het warmer dan in andere.

Dramatische opbouw

De wandeling door de ruimtes heeft een begin, midden en eind waarin het naar een dramatische crux gaat. De proloog is India Song van Marguerite Duras. Oude Betamaxtapes zijn gruizig geworden, de kleur geel domineert maar de acteurs zijn vage gedaantes. Het past op een vreemde manier dan toch bij de voorstelling, waarin de acteurs vooraf opgenomen teksten playbackten. Het begin is kalm en vervreemdend. De toon is gezet.

We gaan van Antonioni naar Pasolini. De heftigheid neemt toe, het volume van de acteurs ook. Het emotionele hoogtepunt is – hoe kan het ook anders – van Ingmar Bergman. Zijn Cries and Whispers, over hoe om te gaan met de dood, is aangrijpend. Van Hove heeft er twee eindes voor gemaakt: de gedroomde dood, kalm en tussen geliefden en de gevreesde dood: eenzaam en bang. Een kunstenaar die haar eigen doodsangst tot kunst verwerkt, met Yves Klein blauwe verf haar doodstrijd vastlegt. En zo legt het de kern van het theater bloot: theater als een droom, over verloren paradijzen en gewenste utopieën. Wat fijn om door de droom te kunnen lopen.

Goed om te weten Goed om te weten

All about theater about film is te zien van 3 oktober t/m 9 januari bij Eye Filmmuseum. Alle films waarop de voortellingen van Ivo van Hove en Jan Versweyveld zijn gebaseerd, zullen worden vertoond, samen met een selectie van films die essentieel waren voor hun oeuvre.

 

Cultuurpers werkt anders. Jij bepaalt wat dit verhaal waard is!

Wat fijn dat je tot hier gelezen hebt. Je las inmiddels alweer verhalen van deze auteur. Laat je waardering blijken met een kleine donatie!

donatie
Doneer

Waarom doneren?

We zijn ervan overtuigd dat goede onderzoeksjournalistiek en deskundige achtergrondinformatie essentieel zijn voor een gezonde cultuursector. Daar is in kranten en andere oude en nieuwe media vaak geen plek en tijd voor. Cultuurpers wil die ruimte en tijd wel bieden, en we willen dat voor iedereen zo houden. Of je nu rijk bent, of arm. Daarom willen we deze site zo veel mogelijk gratis houden. Dat kost geld, veel geld. Dankzij donaties van lezers zoals jij kunnen we blijven bestaan, en beseffen we ook hoe belangrijk lezers ons vinden. We vinden het bovendien de best mogelijke manier om journalistiek onafhankelijk te houden. Zo bestaat Cultuurpers al sinds 2009: dankzij lezers die zo een beetje eigenaar worden van deze onmisbare plek!

Je kunt ook lid worden, dan zet je je eenmalige donatie om in blijvende steun!

Helen Westerik

Helen Westerik is filmhistorica en groot liefhebber van experimentele films. Ze doceert filmgeschiedenis en doet onderzoek naar het lichaam in de kunst.Bekijk alle berichten van deze auteur

Privé Lidmaatschap (maand)
5 / Maand
Voor natuurlijke personen en ZZP’ers.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen mastodon-account
Toegang tot onze archieven
Klein Lidmaatschap (maand)
18 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van minder dan 250.000 euro per jaar
Geen storende banners
Een premium nieuwsbrief
Al onze podcasts
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Zelf persberichten (laten) plaatsen
Extra aandacht in berichtgeving
Groot Lidmaatschap (maand)
36 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van meer dan 250.000 euro per jaar.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Deel persberichten met ons publiek
Extra aandacht in berichtgeving
Premium Nieuwsbrief (substack)
5 proefabonnementen
Al onze podcasts

Betalingen geschieden via iDeal, Paypal, Creditcard, Bancontact of Automatische Incasso. Wilt u liever handmatig betalen, op basis van een factuur vooraf, rekenen we 10€ administratiekosten

*Alleen bij een jaarlidmaatschap of na 12 maandelijkse betalingen

nl_NLNederlands