Aller au contenu

La compositrice - un phénomène encore inconfortable

Ce n'est également jamais bon ou mauvais : la compositrice est soit ignorée, soit elle suscite la jalousie lorsque sa musique est jouée. Pendant des années, j'ai senti mes doigts calleux et j'ai parlé à tue-tête pour mettre les femmes compositrices sur la carte. Je me suis invariablement heurtée à un mur d'incompréhension de la part des programmateurs et des musiciens. Nous ne les excluons pas parce qu'elles sont des femmes, nous misons simplement sur la qualité.

Zelfs op muziek die ze roemden om de onmiskenbare kwaliteit hadden ze altijd wel wat aan te merken. Dat leidde tot hilarische smoezen. Zo betoogden velen dat Ethel Smyth Les démolisseurs (1906) te zeer gemodelleerd zou hebben naar Peter Grimes van Britten. – Britten componeerde zijn opera bijna een halve eeuw later; hij werd pas in 1913 geboren.

Maar goed, das war einmal. Dankzij een derde feministische golf worden vrouwelijke componisten eindelijk serieus genomen. De Britse BBC begon een aantal jaren geleden met een inhaalslag, de NTRZaterdagMatinee volgt dit seizoen hun voorbeeld. Het festival November Music presenteert komende maand zelfs een bijna fiftyfifty verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke componisten. Ook in de Cellobiënnale klinkt muziek van een respectabel aantal dames.

Tout est bien qui finit bien ?

De opmars van de vrouwelijke componist lijkt dus niet meer te stuiten. All’s well that ends well, zou je zeggen. Maar helaas, nu steekt een ander fenomeen de kop op. ‘Ze krijgt voortdurend opdrachten alleen maar omdat zij een vrouw is, mijn neefje/buurjongen/zoon komt daardoor niet aan de bak. Terwijl die minstens even goed, zo niet beter is.’

Deze klacht hoorde ik de afgelopen tijd vaker. Onder andere naar aanleiding van het nieuwe kwartet dat Mathilde Wantenaar componeerde in opdracht van de Cellobiënnale. Er blijkt nog een lange weg te gaan voor vrouwelijke componisten een vanzelfsprekende plek op het podium kunnen innemen.

Met dit alles in het achterhoofd blijft het een ongemakkelijke exercitie (nieuwe) muziek van vrouwen te beoordelen. Terwijl we bakken vol middelmatige noten van mannen slikken, vraag je je onwillekeurig af: verdient zij deze opdracht?

Gisteren klonk de wereldpremière van het cellokwartet Damoclès van Wantenaar in Muziekgebouw aan ’t IJ. Zij is pas 25 en nog zoekende naar een eigen stijl. Zij noemt haar kwartet zelf gewaagd, omdat ze hierin nieuwe wegen verkent. Wie zou haar dit misgunnen? Elke componist heeft het recht te experimenteren.

Contraste

Het Cellokwartet valt op door zijn enorme contrast tussen de twee delen. Het eerste is uitgesproken lyrisch en romantisch, met een terugkerend melodietje van dalende en stijgende tonen. Het wiegende ritme heeft een geruststellende cadans. Huppelige motiefjes en geplukte tonen geven het geheel een speels en opgewekt karakter. Mooi is het sonore gonzen halverwege, wanneer de vier cellisten tegelijkertijd hun lage snaren aanstrijken.

Het tweede deel heeft een veel pittiger ritme en is met zijn repeterende figuurtjes verwant aan het minimalisme van Reich en Glass. De vier cellisten geselen hun instrument met felle, percussieve streken en knallende pizzicati. Een ‘vals’ dalend glissando roept een bandrecorder in gedachten waarvan de spoel langzaam tot stilstand komt. Een mooi stuk, dat echter alleen in het tweede deel wat avontuurlijker wordt. Hopelijk blijft Wantenaar die ingeslagen weg in de toekomst volgen.

Musique en apesanteur

Haar kwartet bleek geen partij voor het Celloconcert Sangita van Wim Henderickx, dat eveneens zijn wereldpremière beleefde. Etherische rimpelingen van harp, slagwerk en strijkers zogen me onmiddellijk naar het puntje van mijn stoel. De kwikzilverige klanken worden door de houtblazers schijnbaar in de lucht geblazen met kleine zuchtjes wind. De solist – een geweldig spelende Jean-Guihen Queyras – plaatst hier vloeiende lijnen tegenover met Arabisch aandoende versieringen.

Ook het orkest roept oosterse sferen op met subtiele glissandi en kwarttonen die toverachtige, licht dissonante samenklanken opleveren. Het transparante weefsel en de bijzondere klankkleuren tillen je op naar een hemel van gewichtloze muziek. Ook in het negendelige Sangita zit behoorlijk wat contrast, hoewel de overgangen opvallend organisch zijn.

Een motorische passage waarin het orkest als een locomotief over ons heen dendert slaat haast ongemerkt om in etherisch gefluister. De solocello produceert ijle vogelkreetjes, maar hakt er een volgend moment flink op los. Het Antwerps Symfonieorkest had duidelijk affiniteit met de rijke klankwereld van Henderickx. Dirigent Klaus Märkelä kon echter niet verhinderen dat de cello ondanks de transparante orkestratie soms ondersneeuwde.

Pois verts

De veelgeprezen celliste Maya Fridman gaf een gloedvolle vertolking van Omaramor van Osvaldo Golijov. Daarna volgde de première van het Celloconcert van de Australische componist Brett Dean. Afgezien van enkele spannende momenten, zoals de opening met springerige motiefjes van de solist, bleek dit een nietszeggend stuk. Verstilde, lang aangehouden strijkerslijnen en eenzaam klokgebeier versus plotse hectiek, het is al zo vaak vertoond.

Maar hoe staat het nou met de vrouwelijke componist? In dit concert was de verhouding drie tegen één. – Met drie ervaren rotten versus iemand aan het begin van haar carrière bovendien. Zo bezien geef ik Wantenaar het voordeel van de twijfel: haar kwartet was boeiender dan het concert van Dean. ‘Het klonk als een zak grauwe erwten’, hoorde ik een bezoeker na afloop zeggen. Helemaal mee eens. Qua m/v was het gisteravond wat mij betreft gelijk spel.

Thea Derks

Thea Derks a étudié l'anglais et la musicologie. En 1996, elle a terminé ses études de musicologie cum laude à l'université d'Amsterdam. Elle s'est spécialisée dans la musique contemporaine et a publié en 2014 la biographie 'Reinbert de Leeuw : man or melody', saluée par la critique. Quatre ans plus tard, elle a terminé 'Un bœuf sur le toit : la musique moderne dans le vogevlucht', qui s'adresse surtout aux profanes intéressés. Tu peux l'acheter ici : https://www.boekenbestellen.nl/boek/een-os-op-het-dak/9789012345675 En 2020, la 3e édition du Reinbertbio est parue,avec 2 chapitres supplémentaires décrivant la période 2014-2020. Ceux-ci sont également parus séparément sous le titre Final Chord.Voir les messages de l'auteur

Adhésion privée (mois)
5€ / Maand
Pour les personnes physiques et les travailleurs indépendants.
Pas de bannières gênantes
Une lettre d'information spéciale
Propre compte mastodonte
Accès à nos archives
Petite adhésion (mois)
18€ / Maand
Pour les institutions culturelles dont le chiffre d'affaires/subvention est inférieur à 250 000 € par an.
Pas de bannières gênantes
Un bulletin d'information premium
Tous nos podcasts
Ton propre compte Mastodon
Accès aux archives
Publie toi-même des communiqués de presse
Une attention particulière dans la couverture médiatique
Adhésion importante (mois)
36€ / Maand
Pour les institutions culturelles dont le chiffre d'affaires/subvention est supérieur à 250 000 € par an.
Pas de bannières gênantes
Une lettre d'information spéciale
Ton propre compte Mastodon
Accès aux archives
Partager les communiqués de presse avec notre public
Une attention particulière dans la couverture médiatique
Bulletin d'information Premium (substack)
5 abonnements d'essai
Tous nos podcasts

Les paiements sont effectués via iDeal, Paypal, carte de crédit, Bancontact ou prélèvement automatique. Si tu préfères payer manuellement, sur la base d'une facture établie à l'avance, nous facturons des frais administratifs de 10€

*Uniquement pour l'adhésion annuelle ou après 12 paiements mensuels

fr_FRFrançais