Dutch Edition Of Eurovision Song Contest Is Underpaying Musicians. (And existing orchestra’s are left out)

We got some confusing messages last weekend. The reason was the festive announcement of the organisation of the Eurovision Song Contest that a special symphonic happening would take place at the finals in Rotterdam. Third year and master students of the Rotterdam Conservatoire, part of Codarts, as well as young professional musicians were invited. A ‘fee’ would be available for the performances. Students who had asked about it, told us that the ‘fee’ was 100 euros, but that rehearsals would be for their own account. Three sources seemed to be enough to make a story out of it, and we asked the organization – that could only be reached by mail – for a reaction.

It didn’t arrive within the hour, so we put the story online. Then they did respond, four hours later, telling us that we had it completely wrong. The spokesperson didn’t know how much the musicians got, but it was more than 100 euros. ‘We pay the ‘remplaçant rate’ ‘, he explained, but when asked whether the students got the same, he did not know the answer at first. After he had made inquiries, the organization reported that the work would be paid entirely according to the ‘remplaçanten-cao’, nobody excepted, but that they had put nothing about the ‘fee’ in the advertisement because they did not know yet how many of the eight days to be kept free would actually be spent rehearsing and performing.

Then we’ll do the math.

First, let’s take a look at that ‘remplaçanten-cao’. ‘Remplaçant’ is French for ‘substitute’. You know, that guy who gets in the last minute and scores the winning goal of the finals. Anyway, those substitutes were treated badly for a long time. The last few months there was a lot to do about their financial position as well, because even the most heavily subsidized orchestras did pay them less than a third of what regular members of the orchestra were getting.

In practice, the term ‘remplaçant’ seems to stand for every professional musician who does not work on permanent employment with an ensemble or orchestra. The collective labour agreement has therefore become a guideline for setting rates for ordinary freelance musicians. Only, these rates are stupidly low.

Lagging behind.

In the introduction of the remplaçanten-cao you can read the following:

‘Parties involved in the CAO remplaçants agree that the income position of the remplaçants with the Dutch orchestras needs to be considerably improved. The incomes have not been increased for a long period of time, which has increased the relative and absolute deficit with respect to the permanent musicians. This while also the incomes of the permanent musicians have lagged behind the reference groups (teachers of conservatoires and art education)’.

Now then: the amount you catch for a concert is shown in the overview below.

Bron: cao remplaçanten

(Source: cao remplaçants)

135.60€ is not very much if that’s gross, and gross it is. But it’s even more gross. At least for something as big as the Eurovision Song Contest. You could count yourself a little richer if you assume that you rehearse each of those days, and perform three of those days as well. Then you have 8 rehearsals at 87,70€ and 3 performances at 135,60€. That makes: 1108,40€. But you’re not going to get that.

Rehearsal or tuning?

‘The rehearsal immediately prior to a concert counts as part of that concert and as such is included in the stage activity, for which the employee receives the concert rate mentioned in appendix 2. The waiting time between this rehearsal and the concert, not being a lunch and/or dinner break of 30 minutes or longer, is counted as working time’. (Article 4.6)

The maximum compensation suddenly drops to € 845.30. That article 4.6 suddenly costs you €263 and a dime.

No hope

Anyone who has signed the remplaçant collective agreement is aware of the paltry nature of the allowances agreed in it.  In a new future, subsidies should be such that remplaçants are paid at least as much and can work under the same conditions as their salaried colleagues. The Minister of Culture has said, however, that improving working conditions will not lead to extra subsidies. In fact, shifting within the existing budgets is taking such dramatic proportions that it is precisely the temporary workers who are going to find it even more difficult to make a living.

The Eurovision Song Contest shows this. It receives a subsidy of 25 million euros, hires expensive management, pulls out all the stops for a splendid party, but pays the people who, with their craftsmanship, provide the symphonic spectacle, an amount that is even paltry as a tip. In this case, more subsidy mainly leads to more ‘bling’ and better paid ‘creatives’.

Incidentally, the Song Contest will have no difficulty whatsoever in recruiting the required number of musicians. People would participate, even if they had to dedicate money to it. Because, unforgettable and fun for your resume.

And what about our professional orchestras?

So, where’s the Metropole Orchestra in all this? A unique orchestra, the only one in the world that can shake up the complete repertoire from classical to pop and jazz? The orchestra, too, which used to accompany the Dutch acts at the Song Contest when everything was still performed live? The orchestra, which in December was still on tour with our new Song Contest candidate, Jeangu Macrooy?

With all the fuss about that Eurovision Song Contest, which wants to deploy an orchestra composed of students who have to work for 8 days at a substitute rate, that question remained unanswered.

Managing director Jan Geert Vierkant now reports that there have indeed been talks between Metropole Orkest and the organisation of the Eurovision Song Contest: ‘There was a request for cooperation. Not in the accompaniment of the artists, because they already go completely on playback, but for the programme around it. The festoval wants to tell a story about the Netherlands in all its facets and an orchestra was conceived for that purpose’.

Three weeks available

Vierkant describes it as an ambitious plan, which had its problems: ‘Productionally it was complicated. We were asked to be available for three weeks. Not only in the week of the finals themselves, but also in the two weeks before. For us that was unfeasible. This spring we not only have the Liberation Concert on 5 May for which we have to prepare, which this year is extra big because of 75 years of the end of wwII, but the orchstra itself also exists 75 years’.

But there was more to it: ‘I didn’t see much point in letting the orchestra just perform as a backdrop to films. What’s more, everything in the final performance would have to be playback as well, because a live performance became too complicated’.

75 musicians

He added that the Song Contest would like to do something with a symphonically composed orchestra: ‘We would have to leave our saxophones at home, and expand to a 75-piece orchestra. That can be done, but it would require extra preparation. Of course we’d love to do it, because it’s a great opportunity to perform in front of an audience of millions’.

Then there’s the question about that damned remplaçant collective labour agreement with which the organisation of the Song Contest has a licence to tip the chosen students. Would the Metropole Orchestra also offer such paltry fees? Far from it, says Jan Geert Vierkant: ‘The Metropole employs 50 permanent musicians, who are paid according to the orchestra’s collective labour agreement. We do hire extra staff through the collective remplaçant agreement, but that would be a small part. Moreover, in this case we would take care of all personnel costs, the Song Contest would only pay for the production costs’.


To our suggestion that the organisation is actually looking for a young and fresh-looking ‘orchestra’ in sexy dresses that can hold a cello professionally for the eye, Vierkant doesn’t want to go into it.

Nederlands Blazers Ensemble speelt 9e Beethoven i.s.m. Consensus Vocalis en plaatselijke koren: Allemaal samen!

Foto: Hans van der Woerd

Vanaf donderdag 23 januari speelt het Nederlands Blazers Ensemble (NBE) 9e Beethoven. De tournee voert langs zalen in Amsterdam, Enschede, Tilburg, Wageningen, Drachten, Oss, Utrecht, Heerlen, Haarlem en Arnhem.

In dit grote Beethovenjaar kiest het NBE voor een van zijn meest iconische werken: de negende symfonie, met de beroemde ode Ode to Joy, op tekst van Friedrich Schiller. In het politieke gewoel van rond 1800 was het duidelijk waar Beethovens sympathieën lagen: hij was een verklaard voorstander van de Franse Revolutie en omarmde de idealen van universele gelijkheid, vrijheid en broederschap. Nadat hij het hele symfonische genre al op zijn kop had gezet, vooral met zijn derde (Eroica), vijfde, zesde (Pastorale) en zevende, deed hij er bij zijn negende en laatste symfonie nog een schepje bovenop door de grenzen van het genre volledig open te breken en de menselijke stem te introduceren. Het was geen gimmick, maar een ultieme artistieke noodzaak. Solisten en koor schreeuwen de boodschap letterlijk uit: ‘wees omarmd, miljoenen!’

Bart Schneemann, hoboïst en artistiek leider van het NBE:
De Negende heeft in de voorbije eeuwen niks aan zeggingskracht ingeboet, maar wij zetten zo’n stuk natuurlijk wel naar onze hand, we gaan het doorzichtiger maken. We hebben een nieuwe, eigentijdse Engelstalige tekst laten schrijven en het NBE speelt de muziek in individuele partijen, elk van de zestien blaasinstrumenten krijgt zo zijn eigen stem. De finale met het dertig-koppig koor wordt versterkt door zangers uit allerlei verschillende culturen. Turks, Surinaams, noem maar op. Al die etniciteiten vormen een dwarsdoorsnede van de Nederlandse bevolking, samen belichamen zij de idee van Beethovens verbroedering.’

DO 23 JAN AMSTERDAM PODIUM MOZAÏEK voorpremière met scholieren van het mundus college uit amsterdam-west, i.s.m. lokaal koor ‘elzabad voices’,
VR 24 JAN ENSCHEDE MUZIEKCENTRUM  i.s.m. lokaal koor ‘stedelijk koor enschede’
ZA 25 JAN TILBURG THEATERS TILBURG i.s.m. lokaal koor ’tilburgs vocaal ensemble’
ZO 26 JAN HELMOND HET SPEELHUIS  i.s.m. lokaal koor ‘vivace’
DI 28 JAN WAGENINGEN JUNUSHOFF   i.s.m. lokaal koor ‘wmk el mundo’
WO 29 JAN DRACHTEN DE LAWEI  i.s.m. lokaal koor ‘kleinkunstkoor drachten’
DO 30 JAN OSS DE LIEVEKAMP   i.s.m. lokale koren ‘osse opera’ en ‘capella ducis’
ZO 02 FEB UTRECHT TIVOLIVREDENBURG  i.s.m. lokaal koor ‘kamerkoor jip’
DI 04 FEB HEERLEN PARKSTAD LIMBURG THEATERS  i.s.m. lokaal koor ‘coda’
WO 05 FEB AMSTERDAM PARADISO i.s.m. lokaal koor ‘elzabad voices’
ZO 01 MRT HAARLEM PHILHARMONIE  i.s.m. lokaal koor ‘vocal group de cantantes’ en ‘vier bier en een cola light’
ZO 15 MRT ARNHEM MUSIS  i.s.m. lokale koren ‘wereldvrouwenkoor’ en ‘wmk el mundo’

Over het Nederlands Blazers Ensemble:
Het Nederlands Blazers Ensemble (NBE) is een groep van ruim twintig topmusici die zo’n tachtig keer per jaar samenkomt om in binnen- en buitenland bijzondere programma’s te spelen. Gezamenlijke bezieling en honger naar avontuur drijft het NBE tot het maken van theatrale muziekprogramma’s die zelden onder één muzikale noemer te vangen zijn; het NBE combineert eigentijdse en oude muziek van alle soorten en maten die de zinnen en verbeelding prikkelt. Het NBE is altijd op zoek naar intrigerende samenwerkingen met musici uit andere culturen en spannende combinaties met andere disciplines. Met de vernieuwende programma’s, wil het NBE een groot publiek verrassen, boeien, ontroeren en prikkelen.

Eurovisie Songfestival had het Metropole Orkest, maar koos voor studenten.

Het Metropole Orkest in 1970

Waar is het Metropole Orkest? Een uniek orkest, het enige ter wereld dat het complete repertoire van klassiek tot pop en jazz uit de mouw kan schudden? Het orkest ook, dat vroeger, toen alles nog live was, vaste begeleider was van de Nederlandse acts bij het Songfestival? Het orkest, dat in december nog op tournee was met onze nieuwe Songfestivalkandidaat, Jeangu Macrooy?


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Bij alle ophef over dat Eurovisie Songfestival, dat een orkest wil inzetten, samengesteld uit studenten die tegen invallerstarief 8 dagen aan de slag moeten, bleef die vraag een beetje boven de markt hangen. Wij bellen.  Maandag hadden we al contact, maar pas vandaag – nadat het nieuws ook door Metro en AD is overgenomen – kwam een uitgebreide reactie.

Algemeen directeur Jan Geert Vierkant meldt nu dat er wel degelijk contact is geweest tussen Metropole Orkest en de organisatie van het Eurovisie Songfestival: ‘Er lag een vraag tot samenwerking. Niet in de begeleiding van de artiesten, want die gaat al volledig playback, maar voor het programma daaromheen. Er moet een verhaal verteld worden over Nederland in al zijn facetten en daar was een orkest bij bedacht.’

Drie weken beschikbaar

Vierkant beschrijft het als een ambitieus plan, dat wel wat haken en ogen had: ‘Productioneel was het ingewikkeld. Men vroeg ons om drie weken beschikbaar te zijn. Niet alleen in de week van de finales zelf, maar ook in de twee weken daarvoor. Voor ons was dat onhaalbaar. We hebben dit voorjaar niet alleen het Bevrijdingsconcert op 5 mei waar we ons op voor moeten bereiden, dat dit jaar extra groot is vanwege 75 jaar bevrijding, maar we bestaan zelf ook 75 jaar.’

Maar er speelde meer: ‘Ik zag er niet veel brood in om het orkest alleen als achtergrond bij filmpjes te laten zien. Bovendien zou alles bij de uiteindelijke uitvoering ook playback gaan, omdat live te ingewikkeld werd.’

75 musici

Kwam bij dat het Songfestival graag iets met een symfonisch samengesteld orkest zou doen: ‘Wij zouden dan onze saxofoons thuis moeten laten, en moeten uitbreiden naar een 75-koppig orkest. Dat is te doen, maar vergde wel extra voorbereiding. We deden het natuurlijk graag, want het is een buitenkans om voor een miljoenenpubliek op te treden.’

Dan nog de vraag over die vermaledijde remplaçanten-cao waarmee de organisatie van het Songfestival een vrijbrief heeft om de gekozen studenten een fooi te betalen. Zou het Metropole Orkest ook zulke schamele vergoedingen bieden? Verre van, zo vertelt Jan Geert Vierkant: ‘Het Metropole heeft 50 musici in vaste dienst, die volgens de orkesten-cao worden betaald. Extra krachten huren we wel in via de remplaçanten-cao, maar dat zou dus om een klein deel gaan. Bovendien zouden wij in dit geval alle personeelskosten voor eigen rekening nemen, het Songfestival zou alleen voor de productionele kosten opdraaien.’


Op onze suggestie dat de organisatie eigenlijk vooral op zoek zou zijn naar een jong en fris ogend ‘orkest’ in sexy jurkjes dat voor het oog professioneel een cello vast kan houden, wil Vierkant niet ingaan.

Wat is de remplaçanten-cao en waarom is het zo erg dat de NPO die toepast bij het Eurovisie Songfestival?

Wat is de remplaçanten-cao en waarom is het zo erg dat de NPO die toepast bij het Eurovisie Songfestival?

Foto: Willem van de Poll, wikimedia commons.

We kregen verwarrende berichten binnen, afgelopen weekend. Aanleiding was de feestelijke aankondiging van de organisatie van het Eurovisie Songfestival dat er bij de finale in Rotterdam een bijzondere symfonische happening zou plaatsvinden. Gevraagd werden derdejaars- en masterstudenten van het Rotterdams Conservatorium, onderdeel van Codarts, en ook jonge professionele musici. Voor de optredens zou een ‘fee’ beschikbaar zijn. Studenten de het hadden nagevraagd meldden ons dat die ‘fee’ 100 euro betrof, maar dat repeteren voor eigen rekening zou zijn. Drie bronnen leken ons genoeg er een verhaal van te maken, en we vroegen de alleen via mail bereikbare organisatie om een reactie. 


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Die kwam niet direct binnen het uur, waarna we het verhaal online zetten. Toen reageerden ze wel, vier uur later, met de mededeling dat we er helemaal naast zaten. Hoeveel de musici wél kregen wist de woordvoerder niet één, twee, drie, maar het was meer dan 100 euro. ‘We betalen het remplaçanten tarief.’, verklaarde hij, maar op de vraag of dat ook gold voor de studenten, moest hij het antwoord in eerste instantie schuldig blijven. Nadat hij navraag had gedaan meldde de organisatie dat een en ander geheel volgens de ‘remplaçanten-cao’ zou worden betaald, niemand uitgezonderd, maar dat ze niets over de ‘fee’ in de advertentie hadden gezet omdat ze nog niet wisten hoeveel van de acht vrij te houden dagen er daadwerkelijk gerepeteerd en opgetreden zou worden.

Dan gaan we rekenen.

Maar eens kijken naar die ‘remplaçanten-cao’. Eerst maar eens dat woord: remplaçant is Frans voor ‘invaller’. Je weet wel, die jongen die in de laatste minuut wordt ingezet en het winnende doelpunt van de finale scoort. Enfin: die invallers waren lange tijd vogelvrij. De afgelopen maanden was er ook veel over te doen, omdat ook de zwaarst gesubsidieerde orkesten er niet alleen hun handje mee lichtten, maar soms ook mensen gratis lieten spelen.

In de praktijk lijkt het begrip ‘remplaçant’ te staan voor iedere professionele musicus die niet in vaste loondienst bij een ensemble of orkest werkt. De cao is daarmee dus een handreiking geworden voor het bepalen van tarieven voor gewone freelance musici. Alleen, de tarieven zijn dus idioot laag. En, omdat je alleen remplaçant kunt zijn als je in dienst bent van een stichting voor de inzet van remplaçanten, ontvang je dus ook niet de voordelen van de ondernemersstatus. Tenzij er in een jaar zo weinig MahlerI)Een Symfonie van Mahler vergt doorgaans minimaal 120 musici, en dat aantal hebben de meeste orkesten niet in vaste dienst. wordt gespeeld dat orkesten het binnen de vaste bezetting kunnen oplossen. Scheelt momenteel toch al gauw een paar duizend euro op jaarbasis. Remplaçanten moeten het dus van hun liefde voor de muziek en grenzeloze ambitie hebben.  Er zijn overigens ook orkesten die volledig uit freelancers en remplaçanten bestaan.


In de inleiding van de remplaçanten-cao staat het volgende te lezen:  

‘Partijen betrokken bij de cao remplaçanten zijn het er over eens dat de inkomenspositie van de remplaçanten bij de Nederlandse orkesten aanmerkelijk verbeterd moet worden. De inkomens zijn gedurende een lange periode niet verhoogd waardoor de relatieve en absolute achterstand ten opzichte van de vaste musici is vergroot. Dit terwijl ook de inkomens van de vaste musici ten opzichte van referentiegroepen (docenten conservatoria en kunsteducatie) zijn achtergebleven.’

Nu dan: het bedrag dat je voor een concert vangt staat in het onderstaande overzicht.

Bron: cao remplaçanten

135,60€ is niet heel erg veel als dat bruto is, en bruto is het. Maar het is nog brutoër dan je denkt. In ieder geval bij de inzet voor zoiets groots als het Eurovisie Songfestival. Want je zou jezelf een beetje rijker kunnen rekenen wanneer je ervan uitgaat dat je elk van die dagen repeteert, en drie van die dagen ook nog optreedt. Dan heb je dus 8 repetities à 87,70€ en ook nog 3 voorstellingen à 135,60. Is alles bij elkaar, bruto:  1108,40€. Maar dat ga je dus niet krijgen, kunnen we nu al verklappen.

Repeteren of stemmen?

Waarom dat zo is, kun je lezen: 

‘De repetitie direct voorafgaand aan een concert geldt als onderdeel van dat concert en wordt als zodanig meegeteld in de podiumactiviteit, waarvoor de werknemer het in bijlage 2 genoemde concerttarief ontvangt. De wachttijd tussen deze repetitie en het concert, niet zijnde lunch- en/of dinerpauze van 30 minuten of langer, wordt meegerekend als werktijd.’ (artikel 4.6)

Dan daalt de maximale vergoeding opeens naar 845,30€. Kost dat artikel 4.6 je zomaar opeens 263 euro en een dubbeltje. Dan zit je dus inderdaad op die 100 euro-en-nog-wat per dag. 

Geen hoop

Iedereen die de remplaçanten-cao heeft ondertekend is zich bewust van het schamele karakter van de vergoedingen die erin zijn afgesproken. Uit de hele cao klinkt hoop. In een nieuwe toekomst moeten de subsidies zodanig zijn dat remplaçanten minstens zoveel betaald krijgen en onder dezelfde voorwaarden kunnen werken als hun collega’s in loondienst. Probleem is dat de minister van Cultuur nog maar heel kort geleden heeft gezegd dat de verbetering van de arbeidsvoorwaarden niet tot extra subsidie leidt. Sterker nog: het schuiven binnen de bestaande budgetten neemt zulke dramatische vormen aan dat juist de tijdelijke krachten het nog moeilijker gaan krijgen.

Hoe moeilijk, dat kun je zien aan het Eurovisie Songfestival. Dat krijgt 25 miljoen euro subsidie, stelt een dure directie aan, trekt alles uit de kast voor een schitterend feest, maar betaalt de mensen die met hun vakmanschap het symfonische spektakel verzorgen een bedrag dat zelfs als fooi nog schamel is. Meer subsidie leidt in dit geval vooral tot meer ‘bling’ en beter betaalde ‘creatives’. 

Overigens zal het Songfestival geen enkele moeite hebben om het benodigd aantal musici te werven. Mensen zouden meedoen, al moesten ze er geld op toeleggen. Want onvergetelijk en leuk voor je cv.

Noten   [ + ]

I. Een Symfonie van Mahler vergt doorgaans minimaal 120 musici, en dat aantal hebben de meeste orkesten niet in vaste dienst.

(update: reactie Songfestival en nuancering bericht) Meespelen met het het Eurovisie Songfestivalorkest? Vanaf 100 euro per dag

In de eerste versie van dit bericht gingen we uit van 100 euro voor 8 dagen. We bleken onjuist geïnformeerd. De toepassing van de remplaçanten-cao, waarvan in de toelichting door het Songfestival sprake is, geeft wat meer ruimte, al zijn de uurtarieven en dagtarieven daarvan nog steeds omstreden. Maar 1000 euro voor acht dagen is nu kennelijk het gangbare tarief.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Inmiddels hebben we een reactie van het songfestival:
‘Er wordt in de oproep inderdaad geen vergoeding genoemd, maar de conclusie dat er geen vergoeding beschikbaar zou zijn is voorbarig. Hoewel de exacte omvang van de opdracht op het moment van het publiceren van de oproep nog niet volledig is uitgewerkt, zal de geboden vergoeding ongeveer gelijk zijn aan de remplaçant tarieven van de Nederlandse Beroepsorkesten. We kiezen in algemene zin voor de opening- en interval acts voor een mooie, diverse mix van zowel gevestigde namen als jong en opkomend talent, om zo ook het talent van de toekomst wind in de zeilen te geven. In dit geval zijn hiervoor conservatoria actief benaderd, maar we hopen ook dat jong talent zich zelf bij ons meldt om zich aan de wereld te laten zien tijdens een bijzondere act met een speciaal hiervoor samengesteld orkest.’

Lees hier de uitleg van de term ‘remplaçant.’

Wat is de remplaçanten-cao en waarom is het zo erg dat de NPO die toepast bij het Eurovisie Songfestival?


Het oorspronkelijke bericht:

Een echte buitenkans. Meedoen aan een avontuur. Ben je derdejaars, of zelfs masterstudent aan het Rotterdamse Conservatorium (Codarts) kun je in april 8 dagen meedoen aan het Eurovisiesongfestival. Voor 100 euroI)Dit moet dus 1000 euro zijn. Die je krijgt voor 8 dagen repeteren inclusief dat ene optreden tijdens de finale, waar de ogen en oren van miljoenen mensen op je gericht zijn. Wel zelf een slaapplaats regelen.

De oproep, waarin geen bedragen werden genoemd.

De oproep van de organisatie, geleid door mensen als Erik van Tijn die volgens deze website voor minder dan 2500 euro per dag zijn bed niet uitkomt, zorgde voor wat ophef in muziekkringen. Hoe zit dat met de fair practice code? We hadden toch afgesproken dat iedereen die subsidie krijgt die code moet onderschrijven? Of geldt dat pas vanaf volgend jaar? Is een vrijwilligersfunctie überhaupt wel te rijmen met de plek die dit optreden in het programma inneemt? Vragen, die we natuurlijk ook graag stelden aan de organisatie. Die heeft tot op dit moment echter nog geen tijd gevonden om te reageren.


Het Eurovisie Songfestival is waarschijnlijk nog bezig een goede plek te vinden voor de 25 miljoen euro subsidie die het voor de Rotterdamse editie ontvangt. Het kan natuurlijk ook zijn dat dit geld allemaal opgaat aan materiaal, want zo’n decor kost natuurlijk ook wat. Zouden de decorbouwers gratis werken? De beveiligers uit een pool vrijwilligers gekozen zijn?

We houden u uiteraard op de hoogte.

Noten   [ + ]

I. Dit moet dus 1000 euro zijn

Dirigent Elim Chan: ‘Ik kan niet weglopen van de muziek.’

Elim Chan (c) Willeke Machiels

‘Toen ik onverwacht het “Dies Irae” uit Verdi’s Requiem Verdi moest dirigeren voelde ik hoe rauw en impactvol muziek kon zijn. Ik wist meteen: ik kan niet langer weglopen van de muziek.’ Elim Chan gaat als een speer en maakt 17 januari haar debuut bij het Nederlands Philharmonisch Orkest.

Thea Derks

Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Thea Derks! Dank je wel!

In 2014 was Elim Chan (Hong Kong, 1986) de eerste vrouwelijke winnaar van de Donatella Flick Conducting Competition, waarna ze een seizoen lang assistent-dirigent was bij het London Symphony Orchestra. Hierna debuteerde ze succesvol bij o.a. Los Angeles Philharmonic, Koninklijk Concertgebouworkest en Orchestre National de Lyon. Met ingang van het huidige seizoen is ze chef van het Antwerps Symfonieorkest.

Nederlandse connectie

Ook met de Nederlandse connectie zit het wel snor. Ze stond al eens op de bok bij het Rotterdams Philharmonisch en volgde masterclasses bij Bernard Haitink. Op 17 januari maakt ze haar debuut bij het Nederlands Philarmonisch Orkest in het AVROTROSVrijdagconcert. Op 18 en 20 januari leidt ze hetzelfde programma in het Concertgebouw. Klapper is het Tweede Slagwerkconcert van James MacMillan, met Nederlandse Muziekprijswinnaar 2019 Dominique Vleeshouwers als solist.

Vleeshouwers krijgt zijn prijs na afloop van het tweede concert, uit handen van minister van cultuur Ingrid van Engelshoven. Naast het stuk van MacMillan klinken de populaire Hebriden van Mendelssohn en de Vijfde Symfonie van Tsjaikovski. Elim Chan is inmiddels een veelgevraagde dirigent, maar ze begon haar carrière als amateurmusicus in Hong Kong. Als tiener verhuisde ze naar Amerika om psychologie te studeren. Dat roept vragen op, die zij per mail beantwoordt.

Sherlock Holmes.

Waarom koos u niet meteen voor een muzikale carrière? Zagen uw ouders – of u zelf – dit niet als een serieuze mogelijkheid?

‘Het was denk ik een combinatie van redenen. In mijn hart wilde ik zeker wel een muzikale carrière nastreven, maar ik geloofde nog niet genoeg in mezelf. Ik was er simpelweg niet van overtuigd dat ik het zou kunnen maken. Bovendien was ik als jongere ook erg geïnteresseerd in psychologie en forensisch onderzoek.’

‘Ik was een grote fan van televisieshows als Crime Scene Investigation en detective- en misdaadverhalen als Sherlock Holmes. Daar komt bij dat mijn vader uit eigen ervaring wist hoe uitdagend het is om als kunstenaar te proberen een goede boterham te verdienen. Voor hij met pensioen ging was hij docent kunst en design.’

Al tijdens uw studie aan het Smith College werd u gevraagd het ‘Dies Irae’ uit Verdi’s Requiem te dirigeren. Hoe kwam dat zo?

 ‘Ik speelde cello in het studentenorkest en volgde daarnaast wat directielessen bij de dirigent. Op dat moment studeerden we Verdi’s Requiem in voor een concert. Tijdens de generale repetitie wilde hij zelf in de zaal de balans gaaan beoordelen, daarom vroeg hij mij het Dies Irae te dirigeren.’

‘Die ervaring raakte me echt tot in mijn vezels. Ik stond midden in die enorme klankmassa en ervoer de kracht van muziek. Het was de eerste keer dat ik voelde hoe rauw en impactvol die kan zijn. Ik wist direct dat ik dit voortaan moest gaan doen en niet langer kon weglopen van de muziek. Dus ben ik overgestapt naar een studie directie – en de rest is geschiedenis.’

Zenuwslopend maar bevredigend.

In 2014 won u de Donatella Flick directiecompetitie van het London Symphony Orchestra, die u naar Engeland bracht. Wat heeft dit voor u betekend?

‘Ik ben nog steeds dankbaar voor de tijd dat ik assistent-dirigent van het London Symphony Orchestra (LSO) was en dagelijks kon werken met één van de beste orkesten ter wereld. De musici zijn onberispelijk en geven altijd het beste van zichzelf in concerten. Het zijn ook gulle en vriendelijke mensen. Dankzij hun kennis van het repertoire en hun begeleiding heb ik veel geleerd. Zo ben ik de loop der jaren gegroeid als dirigent.’

‘Elke keer als ik met het LSO werk vergt dit het uiterste van mij als kunstenaar. De musici zijn razendsnel en presteren op zeer hoog niveau, ook al is er weinig repetitietijd. Dus ik moet efficiënt zijn. Maar ondertussen moet ik alle details in de muziek eruit lichten en mijn verbeelding de vrije loop laten. Het is ontzettend zenuwslopend, spannend maar ook zeer bevredigend!’

Tovenaar Valery Gergiev.

Bij het LSO werkte u als assistent van Valery Gergiev, wat is het belangrijkste dat u van hem geleerd heeft?

‘Gergiev is echt een tovenaar als dirigent, vooral met Russisch repertoire. Ik weet dat orkesten soms gefrustreerd en gestrest zijn, omdat hij waarschijnlijk een van de drukste dirigenten ter wereld is. Maar wat hij fantastisch doet is elke musicus letterlijk op het puntje van zijn of haar stoel houden zodra hij op het podium staat. Omdat er bij Gergiev altijd dat verrassingselement is klinkt een stuk telkens wanneer hij het dirigeert totaal anders dan de vorige keer. Ook de manier waarop hij kleuren, texturen, drama en spanning in de muziek naar boven kan halen is absoluut ongeëvenaard.’

Op uitnodiging van Gergiev dirigeerde u ook zijn eigen Mariinsky Orkest. Was dit een cultuurschok of was het ‘business as usual’?

‘In het begin was het inderdaad een beetje een cultuurschok, omdat ze niet gewend waren een kleine Aziatische dame voor zich te zien staan. – Ik denk dat ik de eerste vrouwelijke dirigent was die Gergiev uitnodigde om zijn orkest te dirigeren in concerten en op een internationale tournee. Maar toen ik eenmaal de opmaat had gegeven, werd het langzamerhand business as usual.’

Dirigent van je eigen leven

Sinds u de prijs in 2014 won, heeft  uw carrière een hoge vlucht genomen. U bent eerste gastdirigent van het Koninklijk Schots Nationaal Orkest en chef van het Antwerps Filharmonisch Orkest. Hoe combineert u dit alles?

‘Het is geweldig hoe gretig beide orkesten zijn om zich te ontwikkelen en nieuwe wegen te bewandelen. De musici stellen vertrouwen in mij met een opmerkelijke openheid en warmte. De twee functies laten me toch genoeg tijd om terug te keren bij orkesten die me na aan het hart liggen, zoals het LSO, Philharmonia en LAPhilharmonic, maar ook om nieuwe orkesten te bezoeken. De uitdaging is genoeg tijd te vinden om te studeren en tussendoor rust te nemen. – “Wees de dirigent van je eigen leven”, is mijn devies.’

Waar ligt uw muzikale hart?

 ‘Ik heb veel Russische muziek gedirigeerd en heb een zwak voor Rachmaninov. Zijn muziek lijkt me op de een of andere manier heel natuurlijk, het gaat me gemakkelijk af die te vertolken. Ik hou van de Symfonische Dansen, en ook zijn Tweede Symfonie heeft een speciaal plekje in mijn hart. Een andere fascinerende componist is Stravinsky, maar ook Bartók. Ik hou van ritme, en beiden schrijven bovendien zulke opmerkelijke en unieke kleuren voor orkest. Maar ik ben ook dol op hedendaagse muziek, omdat ik een actieve rol kan spelen in de totstandkoming van een nieuw stuk. De aanwezigheid van de componisten bij repetities en concerten maakt een groot verschil en voegt veel betekenis en emotie toe aan het proces.’

Technisch maar emotioneel

U dirigeert het NedPho in standaardwerken van Mendelsohn en Tsjaikovski en het Tweede Slagwerkconcert van James MacMillan. Kende u zijn muziek al?

‘Ja. Ik heb Veni Emmanuel, zijn eerste Slagwerkconcert, een paar keer gedirigeerd en de Amerikaanse première verzorgd van zijn Vierde Symfonie. Zijn muziek is zowel fysiek als technisch behoorlijk uitdagend aangezien MacMillan nogal virtuoos schrijft voor zijn uitvoerders. Maar het geeft altijd veel voldoening zijn muziek door te spelen. Als je luistert naar hoe alles in elkaar past, de texturen, de kleuren, de diep religieuze ondertonen: het is zeer emotioneel en heeft op alle fronten een krachtige retoriek.’

Wat zijn de valkuilen voor u als dirigent in zijn Tweede Slagwerkconcert?

‘Ik vind het een grote en leuke uitdaging om als dirigent een slagwerker te begeleiden. – We zijn allebei erg lichamelijk bezig. Te allen tijde moeten we synchroon zijn en heel precies met elkaar communiceren om het concert te laten werken. Verder is het bijzonder lastig de juiste balans te vinden tussen alle ingewikkelde en delicate partijen die MacMillan schrijft voor het orkest en het soloslagwerk.’

‘Het mooiste vind ik hoe MacMillan de “metalen” klankkleuren laat stralen. Niet alleen in het solo- en orkestslagwerk maar ook in de koperblazers.’

Op 18+20 januari verzorg ik de inleidingen in het Concertgebouw; in 2014 sprak ik MacMillan voorafgaand aan de wereldpremière in het AVROTROSVrijdagconcert.

Lera Auerbach verklankt 72 demonen: ‘‘We weten precies wat de juiste beslissing is, maar kiezen vaak tegen onze intuïtie in’

Lera Auerbach (c) F. Reinhold

Lef kan de Russisch-Amerikaanse Lera Auerbach (1973) niet ontzegd worden. Je moet immers wel ‘een beetje gek en een beetje geniaal zijn om een avondvullend koorwerk te schrijven op een tekst die zich beperkt tot een lijst van 72 engelennamen’, zoals een recensent in 2016 noteerde na de wereldpremière van 72 Angels voor het Nederlands Kamerkoor en het Raschèr Saxofoonkwartet.

Thea Derks

Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Thea Derks! Dank je wel!

Misschien moet je zelfs nog wel gekker zijn om vervolgens een cyclus te wijden aan evenzoveel demonen, maar Auerbach heeft een ijzeren doorzettingsvermogen. Op 30 januari beleeft haar eveneens avondvullende cyclus Goetia 72 zijn Nederlandse première in Muziekgebouw aan ‘t IJ, als onderdeel van de Strijkkwartetbiënnale. Dit keer wordt het Nederlands Kamerkoor begeleid door het vermaarde Quatuor Danel; dirigent is Peter Dijkstra.

Geen dirigent zag er brood in.

‘Ik maakte de eerste schetsen voor 72 Angels meer dan twintig jaar geleden, maar er was geen dirigent die het uit wilde voeren’, zegt Auerbach hierover. ‘Het leek al helemaal onrealistisch om een stuk over 72 demonen te realiseren, maar er bestaat nu een keer geen licht zonder schaduw.’ Auerbach verwijst hier naar de ondertitels van haar twee composities. De engelen baden in splendore lucis, ‘in fel licht’, de demonen houden zich op in umbra lucis, ‘in de schaduw van het licht’.

Plukte ze destijds de namen van de engelen uit het Bijbelboek Exodus, dit keer raadpleegde ze de Ars Goetia. Dit is het eerste deel van De sleutel van Salomon, een anoniem boek over magische praktijken uit de 17e eeuw. Hierin worden de namen van de 72 demonen genoemd die Koning Salomon in een verzegeld vat zou hebben opgesloten. ‘Dat boek was slechts het uitgangspunt’, bezweert Auerbach. ‘Ik heb talloze andere bronnen geraadpleegd, want elke naam kent meerdere varianten, in uiteenlopende esoterische teksten.’

Weinig verschil tussen demon en engel.

Zo ontdekte ze dat veel hiervan hun oorsprong vinden in heidense godheden. ‘Die waren niet enkel goed of slecht, het waren gepassioneerde, jaloerse wezens die niet zoveel verschilden van mensen. – Of van engelen. Aanvankelijk werden de twee begrippen ook door elkaar gebruikt. Pas met de opkomst van het Christendom en andere monotheïstische godsdiensten kregen de heidense goden het stempel ‘slecht’ opgedrukt. Het woord ‘engel’ werd voortaan gebruikt voor geestelijke wezens die de god van Abraham dienden, de benaming ‘demon’ werd geassocieerd met de overige geesten en gevallen engelen.

Hoe Salomon zelf aankeek tegen demonen laat Auerbach in het midden: ‘Dat kan niemand weten. Hij overheerste hen met behulp van een magische ring die hij had gekregen van de aartsengel Michael. Zo hielpen ze hem de tempel van Jeruzalem te bouwen. Persoonlijk denk ik dat Salomon engelen en demonen simpelweg beschouwde als energieën, vibraties, golflengtes die hij met elkaar kon verbinden. – Misschien vormen de djinns uit de islamitische folklore een betere analogie met onze tijd, die zijn immers ook niet intrinsiek goed of slecht.’

Licht kan niet zonder schaduw.

In de kern hebben de drie monotheïstische godsdiensten dezelfde wortels, zegt Auerbach. ‘Het Jodendom, het Christendom en de Islam zijn van binnenuit met elkaar verbonden. Daarom is het ironisch dat in de loop van de geschiedenis zoveel bloed is vergoten  “in de naam van God”. En net zoals licht niet zonder schaduw kan en omgekeerd, zijn ook engelen en demonen twee kanten van dezelfde medaille. In essentie zijn ze aan elkaar gelijk, net als in de opvatting van de Oude Grieken: ze zijn geen tegenpolen maar boodschappers, informatieverstrekkers, vertegenwoordigers van energieën.’

Toch ziet Auerbach wel degelijk een verschil: ‘Engelen zijn afstandelijker, demonen staan dichter bij ons. Ze verleiden en verlokken ons, inhakend op ons idealisme, onze verlangens. Ze bespelen de snaren van onze menselijke emoties, daarom heb ik in Goetia 72 gekozen voor een strijkkwartet. De vier strijkers fungeren als partner en gids van het koor tijdens deze reis langs 72 geesten. In moderne termen zou je kunnen stellen dat demonen een menselijke “schepping” zijn. Ze vertegenwoordigen en voeden onze angsten, paranoia, machtswellust, kuddementaliteit, bezitsdrang en hebzucht.’

Demonen verstoren moreel kompas.

‘Ze zijn dol op lawaai en luidsprekers, want in stilte is het makkelijker de rustige innerlijke stem te horen van ons moreel kompas – ergens in ons hart klinkt altijd de stem van een engel. We weten precies wat de juiste beslissing is, maar kiezen vaak een andere, tegen onze intuïtie in. Demonen bespelen onze ijdelheid: ze verleiden ons te verlangen naar meer bezittingen, meer roem, meer macht, meer schoonheid, meer gerechtigheid.’

Zij zijn als wij, als een spiegel: ‘Een spiegel die onze hartstochten reflecteert en uitvergroot op het moment dat die bezit van ons nemen. En engelen? Zij zijn de namen van God, het leger van God, de strijders, de rechtschapenen. Juist daarom kunnen zij vallen, want rechtschapenheid leidt tot arrogantie en ijdelheid, vandaar gevallen engelen – demonen. “IJdelheid, absoluut mijn favoriete zonde!”, zegt de Duivel niet voor niets in The Devil’s Advocate.’

Psalm als talisman.

Anders dan in 72 Angels bestaat Goetia 72 niet uitsluitend uit een opsomming van namen, de compositie wordt gelardeerd met verzen uit Psalm 90 (91). ‘Deze psalm werd vroeger gebruikt als talisman, mensen reciteerden hem als ze met demonen werkten. Ik maakte een zetting in het oud-Grieks en plaats die dichtregels op drie structurele punten, telkens na 24 namen. Dat versterkt hun beschermende intentie. Overigens was die indeling niet eens mijn bedoeling, het stuk vroeg er zelf om, het is organisch zo gegroeid.’

In 2016 omschreef Auerbach 72 Angels als ‘een lang, intens gebed, vol passie en hoop’. Hoe ziet zij Goetia 72? ‘Het is een soort ritueel, dat teruggaat op voorchristelijke tijden, vóór de opkomst van het monotheïsme. Een ritueel waarin we onszelf onder ogen zien.’ Ze speelt hierbij met de fatale bekoring die uitgaat van demonen: ‘Ik geef ze wat ze willen, niet wat ze nodig hebben. Dan toon ik hun de uitkomst van hun begeerten. – En vervolgens pak ik alles weer af.’

Een favoriete duivel heeft ze niet: ‘Ik zou niet durven, dan zouden de andere demonen jaloers worden.’

Dit artikel verscheen eerder in het tijdschrift van het Nederlands Kamerkoor

Slechts minimaal herstel van Nederlandse film in goed bioscoopjaar 2019. The Lion King best bezocht.

The Lion King (© 2019 Disney Enterprises, Inc.)

2019 was een bijzonder sterk bioscoopjaar. Dat is in ieder geval het oordeel van Filmdistributeurs Nederland en de Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmtheaters (NVBF). Tijdens de traditionele nieuwjaarsbijeenkomst in het Amsterdamse Tuschinski theater maakten deze branche-organisaties de jaarcijfers bekend. Ruim 38 miljoen bezoekers in 2019, dat is 6,5% meer dan vorig jaar. Dat is inderdaad mooi. Of dat het doorzetten van een trend is, of gewoon een gelukje dankzij de geweldige populariteit van topscorer The Lion King, daarover straks meer.

Nederlandse film.

Leo Bankersen

Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Leo Bankersen! Dank je wel!

Want het meest nieuwsgierig was ik naar het Nederlandse aandeel. Het marktaandeel van werk van eigen bodem zit al sinds 2016 in een dip. Nadat het een aantal jaar ruim boven de 20% was viel het weer terug tot 12% in 2016, en zelfs 11% in 2018. Welnu, het persbericht mag dan verheugd constateren dat het bezoek aan de Nederlandse film met 11,8% is toegenomen, dat betekent dat het marktaandeel nog steeds stagneert op 11,7%.

Penoza: The Final Chapter (foto: DFW)

De best bezochte Nederlandse film was Penoza: The Final Chapter (bijna 404 duizend bezoekers). Voor de verandering nu eens geen romkom. De nummer twee en drie zijn dat overigens wel: Verliefd op Cuba en F*ck de liefde. Aardig om dat eens te vergelijken met bijvoorbeeld de drie titels die in de jaarlijkse poll onder filmjournalisten de hoogste waardering kregen. Dat waren de thriller Bumperkleef en de jeugd/familiefilms Mijn bijzonder rare week met Tess en Kapsalon Romy. Alleen de laatste haalde met krap 34 duizend bezoekers op het nippertje de top 30 van de Nederlandse bioscoopfilms.


Hoe krijgen we dat lage marktaandeel weer omhoog? Dat is de vraag die al ruim een jaar lang bij allerlei gelegenheden in de filmwereld rondzingt, maar waarop het begin van een echt antwoord nog moet komen. De voorzitter van de NVBF, Winnie Sorgdrager, stipte het ook aan in haar openingstoespraak. Ze is van mening dat we het niet alleen in meer geld moeten zoeken. Daar heeft ze ongetwijfeld een punt. Om vervolgens te wijzen op al genomen maatregelen, die wel met geld te maken hebben. Als eerste het voornemen van het Filmfonds om meer geld in minder films te steken. En daarnaast het in 2018 gesloten BTW-convenant, waardoor meer geld van bioscopen en distributie richting filmproductie vloeit. Het effect van die maatregelen moet in de komende jaren zichtbaar worden.

Het BTW-convenant gaat mogelijk plaatsmaken voor een nieuwe, door het kabinet voorgestelde stimuleringsmaatregel. Bioscopen en streamingdiensten zoals Netflix moeten dan 3 tot 6% van de omzet afdragen aan een fonds voor financiering van Nederlandse films, dramaseries en andere mediaproducties. Sorgdrager noemde dit voorstel een onaangename verrassing voor de branche. Zelf lijkt het me niet heel slecht, met uiteraard het voorbehoud dat geld alleen er niet voor gaat zorgen dat het Nederlandse publiek weer in groten getale naar Nederlandse films gaat.

Maar hoe je er voor zorgt dat er pakweg een nieuwe Paul Verhoeven opstaat weet ik ook niet direct. Misschien helpt Soof 3 komend jaar toch een beetje. Goed ook om in dit verband te bedenken dat in de goede jaren het marktaandeel van ruim 20% voor een belangrijk deel op rekening kwam van een klein aantal topscorers die tussen de 1 en 2 miljoen liefhebbers trokken. Films van het kaliber Gooische Vrouwen.

Springt er internationaal uit.

Terug naar het totaalresultaat, zoals dat bekend werd gemaakt door Hajo Binsbergen, voorzitter van Filmdistributeurs Nederland. De fraaie score van ruim 38 miljoen bezoekers in bioscopen en filmtheaters past bij de gestage stijging die sinds de jaren negentig is ingezet. En dat ondanks de mooie zomer. Binsbergen memoreerde in dit verband dat de drukste dag in de bioscopen niet rond Kerst viel, maar op 30 mei. Met dank aan Avengers: Endgame.

Bioscoopbezoek internationaal sinds 2010 – (oranje is Nederland)

Vergeleken met omringende landen en Amerika springt Nederland er met die stijgende lijn gunstig uit. Elders is er in de afgelopen tien jaar met kleine ups en downs weinig veranderd.

Sorgdrager noemde in dit verband de vele investeringen die het bioscoopbedrijf heeft gedaan. Dan moeten we niet alleen aan de digitalisering denken, maar vooral in verbetering van accommodaties, grotere schermen en meer zitcomfort. Opvallend dat het aantal stoelen in 2019 per saldo met ongeveer duizend is afgenomen. Heerlijk zitten kost nu eenmaal meer ruimte.


Overigens heeft de bezoekstijging in 2019 van 6,5% niet alleen met comfort te maken, maar ook met de geweldige aantrekkingskracht van The Lion King. Meer dan 3 miljoen bezoekers, bijna driemaal zoveel als Avengers: Endgame en Joker, ieder goed voor ruim 1 miljoen.

Een blik op de top 10 toont ook de groeiende hegemonie van Disney aan. Van de vijf best bezochte films zijn er vier van dit megabedrijf. Alleen Joker (van Warner Bros) niet.

Zilveren Roos

Zoals gebruikelijk werden bij deze gelegenheid ook weer de Jan Nijland Zilveren Roos en het Zilveren Roosje uitgereikt. Prijzen voor grote verdienste voor de Nederlandse bioscoopwereld. Opvallend dat die dit keer naar twee filmmakers gingen. Martin Koolhoven, die niet alleen films maakt maar ook zijn filmliefde op allerlei andere manieren overbrengt, kreeg het Roosje. Van harte gegund. Alleen dit: het Roosje is een aanmoedigingsprijs, en het lijkt me dat Koolhoven toch echt geen aanmoediging meer nodig heeft.

De Zilveren Roos werd toegekend aan Paul Verhoeven. Hij kon er zelf niet bij zijn. Inmiddels 80, werkt hij op dit moment in Londen aan zijn nieuwste film Bernadetta.

Tot slot de top 10 van het totale bioscoopbezoek, en van de Nederlandse films. Uitvoeriger cijfermateriaal is te vinden bij onder meer filmonderzoek.nl

Top 10 films 2019 (op basis van bezoek)

  • 1 – The Lion King
  • 2 – Avengers: Endgame
  • 3 – Joker
  • 4 – Frozen 2
  • 5 – Aladdin
  • 6 – Bohemian Rhapsody
  • 7 – Huisdiergeheimen 2
  • 8 – Once Upon a Time in Hollywood
  • 9 – Corgi
  • 10 – Spider-Man: Far From Home

Top 10 Nederlandse films 2019 (op basis van bezoek)

  • 1 – Penoza: The Final Chapter
  • 2 – Verliefd op Cuba
  • 3 – F*ck de liefde
  • 4 – Bon Bini Holland 2
  • 5 – Wat is dan liefde
  • 6 – Singel 39
  • 7 – Misfit 2
  • 8 – Brugklas – De tijd van mijn leven
  • 9 – Baantjer het begin
  • 10 – Mees Kees in de wolken




‘Naakte viool op zoek naar een strijkstok’ – Maarten van Rossem opent ‘Moesmania’ in stijl. (met geluidsopname)

expo van moesmanpastiches in de Utrechtse Stadsschouwburg (Foto: auteur)

‘Rest mij niets anders te zeggen dan dat ik het een fantastisch schilderij vindt en dat ik het ronduit crimineel vind dat de familie Heineken niet bereid is om het schilderij op een openbare plek te vertonen. Het geeft aan wat een ongelooflijk geboefte de familie Heineken is.’ Dixit Maarten van Rossem aan het eind van zijn toespraak bij de opening van Moesmania in de Utrechtse Stadsschouwburg.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

De Utrechtse beroepsmopperaar heeft het over Het Gerucht, een schilderij van de in 1908 geboren Utrechtse schilder en surrealist Joop Moesman. Volgens Van Rossem overigens ook een enorme mopperaar.

Dat schilderij, van een naakte vrouw op een fiets met achterop een strijkstokloze viool in een volgens Van Rossum typisch Utrechtse straat, kennen we alleen als reproductie. De familie Heineken geeft het niet vrij, maar het zou ook best kunnen, alweer volgens Van Rossem, dat het al volledig ingestort is, omdat Moesman, berucht om zijn gierigheid, ondeugdelijke materialen voor zijn werk gebruikte.

Making of.

Dan dus maar de reproducties door Utrechtse kunstenaars, die nu te zien zijn in de Hekmanfoyer van de Utrechtse Stadsschouwburg. Een hele serie doeken van een fictief ‘making of’-proces laat zien dat het schilderij technisch dan misschien niet perfect is, maar wel goed getroffen is en de juiste mystieke sfeer oproept. Al moet Van Rossem vooral denken aan het typische beeld van een zondag in Utrecht.

Of Moesman een goed schilder was: daarover verschillen de meningen. Ook Van Rossem is geen bewonderaar van het oeuvre van de schilder die zijn hele leven bij de Nederlandse Spoorwegen werkte, en zijn ‘levenshaat’ elke dag liet merken door bij het verlaten van zijn kantoor een riekende wind achter te laten. Is het oeuvre daarom reden voor een Moesmanjaar?

Waarom niet, zou je denken, en het is een mooie reden voor het seniore deel van de Utrechtse beeldende kunst-scene om weer eens een dronk uit de brengen op het roemruchte verleden. Gelukkig is er ook aandacht voor het nieuwe in de Utrechtse kunst. Daarover later vast meer. Al moeten we natuurlijk waken voor al teveel interpretatie. Want daar had Moesman een hekel aan. Net als Maarten van Rossem.

Goed om te weten Goed om te weten

Een mooi 2020 met het Holland Festival, vacatures en aus LICHT Opera van het Jaar

Het Holland Festival wenst u een gelukkig 2020!
Op 11 februari wordt het volledige programma bekendgemaakt van de 73e festivaleditie. Voor onderstaande vijf producties kunt u nu al kaarten bestellen. Verder in deze nieuwsbrief: vacatures voor een hoofd bedrijfsvoering/controller, een medewerker development en stagiair(e)s voor de afdelingen communicatie & marketing en productie; en aus LICHT uitgeroepen tot Opera van het Jaar 2019.


Trajal Harrell

26-27 juni, Internationaal Theater Amsterdam

Vogue, Japanse butoh, oud-Grieks theater, performancekunst en hedendaagse dans – voor zijn elegante, subtiele dansstijl laat de Amerikaanse choreograaf Trajal Harrell zich breed inspireren. Zijn uitvoerige, nieuwe trilogie Porca Miseria baseert hij op de verhalen en gevechten van drie zeer verschillende, maar even sterke vrouwen: Maggie uit Tennessee Williams’ Cat on a Hot Tin Roof, de Afro-Amerikaanse choreografe en activiste Katherine Dunham, en de Grieks-mythologische Medea.


Susanne Kennedy, Münchner Kammerspiele

10-11 juni, Internationaal Theater Amsterdam

Wat als de tijd een cirkel is en we ons leven eindeloos kunnen herhalen? In haar radicale bewerking van Tsjechovs klassieker Drei Schwestern bevrijdt regisseur Susanne Kennedy de drie zussen van hun eindigheid. Het toneel verandert in een schijnbaar virtuele omgeving, acteurs zijn inwisselbaar, de mogelijkheid om vooruit of achteruit te spoelen is oneindig. ‘Voor wie niet bang is, kan in de digitale wereld vrijwel alles. Maar zou de mens zonder de beperking van tijd werkelijk andere keuzes maken?’ aldus Kennedy.


Louis Andriessen,
Lucie Horsch, Orkest van de Achttiende Eeuw, Cappella Amsterdam

7-8 juni, Muziekgebouw

‘Een nieuwe lente en een nieuw geluid…’, begint Herman Gorters beroemde gedicht Mei. De vooraanstaande componist Louis Andriessen laat zich erdoor inspireren om een nieuwe compositie voor koor en orkest te maken, als eerbetoon aan zijn overleden boezemvriend en dirigent Frans Brüggen (1934-2014). Naast deze wereldpremière worden werken uitgevoerd van de Poolse componist Paweł Szymański, Bach, Mozart en Josquin des Prez. De jonge, getalenteerde Lucie Horsch bespeelt de door Brüggen zo geliefde blokfluit.


Ben Frost

11-13 juni, Muziekgebouw

De jonge, Australische componist Ben Frost stond in 2014 in het Holland Festival met The Wasp Factory. Nu zijn de videoreconstructie van de onopgeloste moord op de 21-jarige Halit Yozgat en de dubieuze rol van een undercoveragent van de Duitse veiligheidsdienst in deze moordzaak aanleiding voor Frosts nieuwe opera The Murder of Halit Yozgat. Met een onconventionele combinatie van geluidskunst, elektronische muziek en dark metal maakt Frost een voorstelling waarin twee pistoolschoten onverbiddelijk alle aanwezigen met elkaar verbinden.


Marc Bamuthi Joseph, Daniel Bernard Roumain, Drew Dollaz

24-25 juni, Muziekgebouw

Met poëtische voordracht, ondersteund door dans, interviewfragmenten, films, zang en vioolspel, stelt spoken-word-artiest Joseph geïnstitutionaliseerd racisme in de VS aan de orde. Gezongen fragmenten, uit een open brief die Martin Luther King in 1963 schreef vanuit de gevangenis in Birmingham (Alabama) ter verdediging van de burgerrechten-beweging, creëren een historische echo. De voorstelling is een aanbeveling van Holland Festival associate artist 2020 Bill T. Jones.


volgens lezers Place de l’Opera

aus LICHT, dat in juni te zien was tijdens het Holland Festival, is door de lezers van Place de l’Opera uitgeroepen tot ‘Opera van het Jaar 2019’. Kathinka Pasveer van de Stockhausen Stiftung had de muzikale leiding over aus LICHTen reageert enthousiast: “Het is mijn (en Stockhausens) droom dat LICHT ooit in zijn geheel zal worden uitgevoerd. Dat aus LICHT nu al zo’n impact heeft gehad, doet hopen voor de toekomst.


o.a. hoofd bedrijfsvoering/controller en medewerker development

Het Holland Festival is op zoek naar een hoofd bedrijfsvoering/controller die per 1 april aan de slag kan, en per direct een medewerker development. Daarnaast is er plek voor stagiair(e)s bij de afdelingen communicatie & marketing en productie. Geïnteresseerd? Kijk dan op onze website voor meer informatie.

Een diepe buiging voor Gesamtkunstwerk A Christmas Carol van Carl Davis en De Dutch Don’t Dance Division

A Christmas Carol van Carl Davis en De Dutch Don't Dance Division
(foto: Menno van der Meer)

Dit dus: ‘It is not easy to compete with YouTube, Netflix and other entertainment giants lying at our fingertips…’

Ruben Brugman

Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Ruben Brugman! Dank je wel!

Wijze woorden van Jiří Kylián in het voorwoord van het programmaboekje van A Christmas Carol. De vermaarde choreograaf ziet dat De Dutch Don’t Dance Division in het Zuiderstrandtheater iets magisch neerzet met hun nieuwste productie: met beperkte middelen in dit multimedia tijdperk betovert het Haagse dansgezelschap een veeleisend publiek. Niet alleen vanwege het fascinerende verhaal van Charles Dickens, maar ook vanwege de creativiteit en fantasie van de makers Thom Stuart en Rinus Sprong.

En Carl Davis.

Carl Davis en ballet.

De Amerikaanse Brit weet al jarenlang de aandacht van kijkend publiek vast te houden door muziek te schrijven voor films en tv. Denk aan The French Lieutenant’s Woman, of Pride and Prejudice. Davis wilde echter sinds hij 9 jaar oud was iets met ballet doen. Toen hij stiekem een maillot kocht, deze aantrok en in de spiegel keek, dacht hij meteen al: nee. Danser worden zat er voor hem niet in. Toch maakte hij als tiener in het New York van de jaren ’40-’50 van de vorige eeuw de laatste periode mee van de Ballets Russes én de beginjaren van het New York City Ballet. Dit, en een achtergrond van voorstellingen variërend van Martha Graham tot Broadwayshows, moet zijn bewondering voor dans gevormd hebben.

Dat resulteerde in onder andere een arrangement van muziek van Tsjaikovski voor Alice in Wonderland (ook een productie van Davis en De Dutch Don’t Dance Division). In 1992 volgde A Christmas Carol bij het Britse Northern Ballet. Deze productie is nu opgetuigd in een geheel nieuwe choreografie: speels, vrij, met ballet op spitzen (zie een mooie dans van drie vuurvlammen) en moderne dans op knieën (zelfs een dansende engel beheerst grondtechniek).

Wat de voorstelling echter vooral kracht geeft is de samenstelling van de bezetting: van 5 jaar oud tot 65+, van niet-professionele dansende vrijwilligers tot talenten van De Dansers van De Dutch Don’t Dance Division.

Community ballet.

Een Gesamtkunstwerk noemt Davis het zelf, dit betrekken van deelnemers van alle leeftijden uit de omgeving, maar ook het gebruik van zang en acteren. Het is er niet minder indrukwekkend om: vooral de vele wervelende groepsdansen zwepen de voorstelling op, in een pittig tempo gespeeld door een sprankelend Residentie Orkest onder leiding van Dane Lam. Wat bijzonder, om als Haags kind zomaar met een groot symfonieorkest te kunnen dansen!

A Christmas Carol van Carl Davis Dutch Don't Dance Division
(foto: Menno van der Meer)

Ook choreograaf Nils Christe, als 17-jarige jongen in Den Haag door Hans van Manen aangenomen bij het Nederlands Dans Theater is met zijn partner Annegien Sneep onder de indruk van de groepsdansen van de prachtig aangeklede kinderen. ‘Dat zie je niet altijd, dat met zo veel aandacht kinderen worden gecoacht om goed te kunnen dansen.’

A Christmas Carol.

Als om te onderstrepen dat de productie vanaf nul, nieuw is opgebouwd begint de voorstelling zonder decor. Technici lopen wat rond, doeken dalen naar beneden en langzaam komt een sfeervol, klassiek Haags tafereel tot stand. Staat alles klaar, treed je een wereld binnen waar je pas bij het applaus aan het eind weer uit ontwaakt. In die wereld de vele hoogtepunten (geestig en griezelig) en drama (bedroevend en verzoenend) uit het verhaal van Dickens over de vrek die tot inkeer komt. Met een positieve noot voor het hele gezin: voor volwassenen om hun leven nog eens onder de loep te nemen, en voor de jongsten om de indrukwekkende voorstelling zich veel later nog te herinneren. Het zou zelfs zomaar kunnen dat onder die kinderen zich een nieuwe, toekomstige Carl Davis of Jiří Kylián bevindt.

Ofwel, zoals Charles Dickens het in zijn voorwoord van zijn Christmas Books zegt: ‘To awaken some loving and forbearing thoughts, never out of season in a Christian land.’

Van Fleabag tot Game of Thrones à la Hollandaise: Aluin bewijst ons allemaal een dienst met De Hollanders.

Foto: Sanne Peper
Foto: Sanne Peper

In de tijd dat Europa nog een losse verzameling stadstaatjes en hertogdommen was, waar groepjes mannen bij gebrek aan voetbal enkele keren per jaar op rooftocht gingen om huizen te verbranden en vrouwen te verkrachten, ontstond in de moerasgronden van de Rijndelta een taal. Dat weten we omdat er in die taal toneelstukken werden geschreven, die tot het vroegst bewaarde theaterbewijs ter wereld horen. Iets waar de huidige sprekers van die taal, het Nederlands, bitter weinig van weten. Goed dus dat Theatergroep Aluin de Nederlandse toneelgeschiedenis onder het stof vandaan haalt.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Aluin, dat is het gezelschap rond makers Erik Snel en Victorine Plante, een duo dat al jaren bezig is met onverwachte bewerkingen van onverwachte stukken voor een onverwacht publiek. Het huisgezelschap van het Utrechtse Theater Kikker is groot geworden door klein te blijven. Nu, met De Hollanders, zetten ze een nieuwe stap op hun tocht door wat vroeger de Vaderlandsche Geschiedenis heette.  En het is een heel fijne theatergebeurtenis.

Een stevig vooroordeel.

Elckerlyc, Mariken, De Abele Spelen, Vondel, Bredero, Foquenbroch: niet bepaald ‘household names’ om het maar eens in goed Nederlands te zeggen. Zelden op het hedendaagse toneel te zien, en dat ligt toch ook een beetje aan ons zelf. Ik heb daar in 1990 nog een groot onderzoek naar gedaan, en moest – met collega Dan Rapaport – constateren dat er een stevig vooroordeel leefde onder onze toneelmakers over de kwaliteit van onze eigen toneelwerken.

Nu zijn er allerlei redenen voor te geven: de Nederlandse taal veroudert sneller dan het Engels of Frans, en ons religieus verleden zorgt ervoor dat werken door de geschiedenis heen regelmatig in de ban worden gedaan. 17e eeuwse gereformeerden vonden bijvoorbeeld Vondel te Rooms, de katholieken achtten Mariken van Nimwegen te zondig. Hedendaagse theatermakers vinden dat hele toneelverleden dan weer te vroom en moralistisch.

Frisse spoed

Dat was allemaal vóór Game of Thrones, en nu ga je dus al die stukken eens opnieuw bekijken en zie je een best wel rijke traditie van niet eens zulke beroerde verhalen. Centraal in de voorstelling van Aluin staat een medley van een paar bekende en vooral onbekende klassiekers die met een frisse spoed en veel relativering in ongeveer anderhalf uur aan het publiek voorbijtrekt. Vier acteurs, tientallen rollen, een paar rookwolken en engelenvleugels later weet je dat een stuk als Lanseloet van Denemarken eigenlijk gewoon een waanzinnig sterk verhaal is, met verraad, verkrachting, macht en lafheid. Lucifer, van Joost van den Vondel, heeft een paar prachtige beschrijvingen van veldslagen waar Lord of The Rings nog een puntje aan kan zuigen. De Min in ‘t Lazarushuis is gewoon een erg slimme komedie.

De middag voor kerst in Theater Kikker had nog een andere, zeer aangename verrassing: twee jonge actrices die samen Toneelgroep Lam vormen, deden iets heel erg fijns met Gloriant, een van de vier overgeleverde Abele Spelen. Het liefdesverhaal over niet zo heldhaftige ridder en een iets te bronstige dame kreeg van deze frisse makers een whatsapp/Tinder-behandeling. Live chatten met een acteerstijl die erg past in wat we dan maar de Fleabag-aanpak zullen noemen. Losjes, beetje millennial, met een vette knipoog zonder de ernst te verliezen: dit was zo ontzettend leuk dat ze als ingehuurde support-act bijna het hoofdprogramma overschaduwden.


Met alle normen, alle prekerigheid en de nadruk op taal die ook kleeft aan de Rederijkers, zeg maar de Frits Spitsgilden die onze middeleeuwse steden bevolkten, zou je kunnen zeggen dat in die middeleeuwen de wortels van het hedendaagse cabaret werden gelegd. Onze unieke nationale voorkeur voor een theatervorm die grotendeels bestaat uit grappen en moraal, en nergens anders bestaat. Het is mooi om op zo’n avond te zien dat er wel degelijk een lijn te trekken valt, al zal het helpen dat Victorine Plante zelf een verleden heeft in het cabaret. En natuurlijk is het altijd makkelijk om achteruitkijkend lijnen te ontdekken.

Dat het niet allemaal cabaretesk hoeft te zijn, bewijst Studio Figur namelijk met een prachtig kleinood van beeldend minitheater in een heel klein hokje op het marktplein dat Theatergroep Aluin van de Grote Zaal van Kikker heeft gemaakt. Ze doen iets met het Abel Spel Vanden winter ende vanden somer, over twee geliefden die elkaar steeds zoeken, maar altijd verliezen. Poëzie op de vierkante meter: prachtig.

Aluin heeft iets moois verricht met dit project dat een onterecht vergeten deel van onze geschiedenis belicht. Het is ook dapper dat ze dat doen in een tijd dat juist de geschiedenis van de Rijndelta steeds vaker het domein is van onfrisse lieden die een nationale, gristelijke en veelal blanke identiteit willen verbinden aan zoiets breekbaars als ons culturele verleden.

Goed om te weten Goed om te weten
De voorstellingen zijn nog tot en met 29 december mee te maken. Inlichtingen en reserveren.

Boreaal aan de top: onze best gelezen berichten van 2019!

Een week voor het einde van 2019 staat het ledental van Cultuurpers op bijna 150. Precies een jaar geleden was dat nog 40. Een groei van meer dan 300 procent is best wel bijzonder. We hebben dus aangetoond dat we er voor een sterk groeiende groep beslissers in de culturele sector toe doen. Zo goed dat ze graag bijdragen aan de instandhouding van het Cultureel Persbureau, dat op 1 januari 2010 officieel van start ging. Toen kregen we subsidie, om een verdienmodel te ontwikkelen. Dat lukte. Maar toen veranderde de wereld. Onze subsidie werd, samen met de basis van ons verdienmodel, in 2012 van de rijksbegroting geschrapt: de zware cultuurjaren onder de VVD waren begonnen.

Net als veel andere organisaties in de sector zijn we na het einde van de overheidsfinanciering moedig doorgegaan. Op eigen kosten (en die van onze levenspartners) en dankzij een paar samenwerkingspartners die net als wij bleven geloven in de noodzaak van een onafhankelijk journalistiek platform in de cultuursector. Over de ups en downs sindsdien komt als het goed  is nog een leerzaam boek uit.

Weg met de muur!

Feit blijft dat de groei in 2019 geheel te danken is aan het definitief kiezen voor  journalistieke kwaliteit en het slopen van de betaalmuur. Tot begin 2019 hadden we immers een ‘blendle’-knop, wat betekende dat iedereen die een stuk van ons wilde lezen eerst een of meer dubbeltjes moest dokken en dan pas door mocht. Hoogst irritant, en het leverde ook nog eens veel te weinig op om al die irritatie bij jullie, onze lezers, te rechtvaardigen.

Sinds het einde van die betaalmuur draaien we daarom volledig op lidmaatschap en donaties, en daarmee gaat het steeds beter. Niet alleen de auteurs zelf, maar ook de lezers ervaren hierdoor een duidelijke band, en bovendien hoeven we niet te gaan voor het in internettijden zo verfoeide ‘clickbait’: van clicks kunnen we immers niet leven, van lezers die rechtstreeks hun waardering uitdrukken in een donatie wel.

De Top 5 (Best bekeken).

En wat zijn dan de hits van 2019? We brengen je de Top 5, waarbij de bezoekcijfers allemaal flink boven de duizend, en aan de top zelfs richting de 3000 lagen:

Baudet wil de wedergeboorte van een beschaving. Het is even de vraag welke. (Maar eigenlijk weten we dat al)

Voorzitter adviescommissie Raad voor Cultuur stapt op: ‘Niemand controleert de rijksmusea meer.’

Nieuw kunstenplan kabinet-Rutte III: 25 miljoen minder kunstaanbod. (Maar wel meer gelukkige kunstenaars)

Niemand in de kunst bedacht een plan B. (Waarom de huidige chaos is veroorzaakt door lobbyisten)  

Alle macht aan de stad! Het Advies van de Raad voor cultuur ontleed in 9 kansen en 10 bedreigingen

De top 5 (meest gedoneerd).

De donatiemogelijkheid is echt actief geworden in de tweede helft van 2019. Veel van ‘hits’ uit dit jaar deden daar dus nog niet aan mee. Toch blijkt een interessant fenomeen: hoe persoonlijker en uitgesprokener het het artikel, hoe guller de giften. De donatie die lezers doen onderaan een artikel gaat rechtstreeks naar de auteur van dat artikel. De grootste donaties, soms meer dan 200 euro, werden gedaan via de algemene donatieknop op de website. Van dat bedrag kan de site worden gefinancierd en kunnen we op termijn meer zelfstandige opdrachten uitzetten.

Lazarus in Nederlandse première: it’s Valentine’s Day!

‘Nogal wat ex-gelovigen hebben het kind met het badwater weggegooid: de muziek, de rituelen, de taal.’ Componist Daan Manneke wordt 80.

De keerzijde van Fair Practice: Kunstenbond in onmogelijke spagaat na ‘doorstart’ Utrechts Centrum voor de Kunsten.

Als niemand met een Plan B komt… 

Tijdgeest en toeval laten zich niet vatten in een algoritme. Waarom een robot de muziekprogrammeur niet moet vervangen.

Het gemiddelde donatiebedrag ligt overigens boven de 10 euro per gift. In totaal ontvingen we meer dan 1000 euro aan donaties. We danken de lezers voor hun gulheid!

Voor 2020 hopen we dat het nieuwe decennium start met nog meer leden, en nog meer donaties.  Als lezer maak je het verschil. Op naar de 1000!

Winnaar Kersjesprijs Lodewijk van der Ree: ‘Taal bepaalt sterk de klank van een koor’

odewijk van der Ree - Consensus Vocalis

‘Een bevlogen dirigent, met een intelligente benadering van de partituur, een heldere slag en het vermogen een koor mee te slepen in zijn visie. Aldus de jury van de Kersjesprijs over Lodewijk van der Ree (1986), die dit jaar de directieprijs in ontvangst mocht nemen. Ik werkte al vaker met hem samen en kan deze uitspraak van harte onderschrijven.

Carte blanche voor Cappella Amsterdam.

Thea Derks

Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Thea Derks! Dank je wel!

In 2018 modereerde ik een openbare repetitie en een inleiding in Muziekgebouw aan ’t IJ, naar aanleiding van de wereldpremière van La porte de l’enfer van de Spaanse componist José Maria Sánchez-Verdú. Het stuk was gecomponeerd in opdracht van de Strijkkwartet Biënnale, voor Cappella Amsterdam en Quarteto Quiroga. Ondanks de beperkte repetitietijd voerde Lodewijk de zangers en musici met verve door de vooral uit fluisteringen, zuchten en mysterieuze klankerupties bestaande compositie.

Een jaar later gaf Cappella Amsterdam hem carte blanche voor een avondvullend concert, eveneens in Muziekgebouw aan ’t IJ. Van der Ree stelde een bijzonder programma samen onder de titel Time and the Bell. Deze verwijst naar een versregel van T.S. Eliot die Sofia Goebaidoelina gebruikte voor haar gelijknamige compositie voor sopraan en strijkoctet, waaruit alleen het deel voor solosopraan werd uitgevoerd.

Oude muziek naast wereldpremière.

Het concert vormde een mooie illustratie van de brede oriëntatie van Lodewijk van der Ree. Naast muziek van de Vlaamse polyfonist Johannes Ockeghem plaatste hij de wereldpremière van Kuma van de Estse Liisa Hirsch, geïnspireerd op een van de klokken van de Kathedraal van Rostov in Rusland. Mooi ook dat hij de moderne klassieker Mortuos plango van de Britse componist Jonathan Harvey op de lessenaars zette en het concert besloot met het zelden uitgevoerde Nachklänge van de Nederlander Robert Heppener.

Na afloop van de prijsuitreiking op 3 december 2019 in het Concertgebouw vroeg ik Van der Ree naar zijn plannen. Hij blijft – in ieder geval voorlopig – koordirigent. Geen wonder, want hij heeft een grote affiniteit met de menselijke stem en begon zijn carrière als zanger. Vanwege zijn relatie met de Estse componiste Evelin Seppar woont hij tegenwoordig in Tallin, waar hij de veel geroemde koorpraktijk van binnenuit kan bestuderen.


Waar orkesten wereldwijd qua klank steeds meer op elkaar gaan lijken, behouden koren volgens Van der Ree hun eigenheid. ‘De taal bepaalt in sterke mate de klankkleur van een koor.’ Gevraagd naar de verschillen in zang tussen Esten en Nederlanders merkt hij op dat de eerste wat logger zijn. Met als nadeel dat ze muziek van polyfonisten als Monteverdi minder zwierig zingen dan Nederlanders, maar als voordeel dat zij perfect de zwaarmoedige, donkere klank van Russische muziek van bijvoorbeeld Rachmaninov over het voetlicht brengen.

Het prijzengeld van € 15.000 gaat hij besteden aan masterclasses bij bewonderde dirigenten als Grete Pedersen en Marcus Creed. Maar vooral van belang acht hij goeie persfoto’s en een eigen website: ‘Ik ben nu wat onzichtbaar.’

Daar zal ongetwijfeld snel verandering in komen.

Je beluistert ons gesprek hier. 

Alice in Wonderland als Virtual Reality-theater: mag ik nog even in het konijnenhol blijven?

copyright DV_Group Alice, the virtual reality play

Soms zie je iets en besef je pas op de fiets terug hoe bijzonder het was. Wacht eens even, het witte konijn praatte terug? Humpty Dumpty maakte zich zorgen dat ik hem wel ving? Ik heb vandaag niet alleen naar een Virtual Reality (VR) installatie gekeken, de installatie keek terug! Nog niet eerder heb ik een VR-werk meegemaakt waarin ik niet alleen kon reageren op het werk, maar de personages ook op mij reageerden. Tot en met 4 januari staat een groep van 4 mensen klaar om 1 persoon per half uur een onvergetelijke trip in een konijnenhol te bezorgen. Geen wonder dat het binnen een half uur uitverkocht was.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Helen Westerik! Dank je wel!

Alice, The Virtual Reality Play probeert niet in een half uur het hele verhaal van Alice in Wonderland er doorheen te jagen. Het lijkt me ook niet doenlijk om de gelaagdheid in het verhaal en het spel met logica en taal te vertalen naar een ervaring van een half uur. Ik had me verheugd op een ontmoeting met de Mad Hatter en de Cheshire Cat. Dat is het niet geworden. Wat het wel werd, was een heerlijke onderdompeling in een sprookjeswereld, waarin ik zelf de touwtjes in handen had. Oké, samen met een levensgroot konijn en een grote rups.

Unieke ervaring.

Ik mocht als allereerste het konijnenhol in. En wilde daar helemaal niet meer uit. In een razendknap gemaakte set-up word je snel op stoom gebracht. Eerst betreed je een ruimte en word je welkom geheten. Daar krijg je je bril en word je uitgenodigd zo nieuwsgierig mogelijk te zijn en vooral te gaan exploreren. Dan mag je door een gordijn de volgende ruimte in en zie je een kaartenhuis. Als je aan het kaartenhuis komt, begint het “echte” deel. Je ontmoet het witte konijn dat je het verhaal binnen zuigt. Langzaam word je zelf steeds meer Alice. Toen ik een opdrachtje niet goed kon uitvoeren (wat het spel zelf trouwens al aankondigde), stond ik letterlijk te trappelen met mijn voeten. Het witte konijn antwoord in het enige soort Queen’s English dat past bij Alice: “Oh yes, do stamp those little feet and clap those little hands!”

copyright DV_Group Alice the virtual reality play

VR met echte acteurs.

Omdat er echte acteurs achter de avatars zitten, is de beleving veel spontaner en individueler dan ik ooit eerder heb meegemaakt. Want zelfs in de meest interactieve installaties is er toch een eindig aantal scripts dat je kunt volgen. Dat is met dit werk dus niet. Het konijn raakt je aan en je kunt het ook terug aanraken. Hij stelt je vragen en jij kunt terug praten. Er is dus echt een uitwisseling op basis van improvisatie. De acteur achter het konijn en de rups zal zonder twijfel een aantal lijnen in de gaten houden om de voortgang van het verhaaltje te bewaren. Maar daarbuiten staat het hem vrij om te doen wat hij wil en waar zijn gast hem heen leidt.

Het is VR, maar ook het meest intieme soort theater waar je zelf de hoofdpersoon bent. En omdat de personages op je reageren, is het spel echt van jou en jouw unieke beleving. En dat is een wezenlijk andere ervaring dan een VR-film waarbij je passief een werk ondergaat. Je hele lichaam en alle zintuigen worden geprikkeld. Ik heb dat nog niet eerder meegemaakt met een VR-installatie en ik moet zeggen: het smaakt naar meer.

Perfecte basis voor Virtual Reality.

Wat de makers betreft is Alice in Wonderland dan ook het perfecte boek om een VR-spel mee te maken. Op de openingsavond lichtten zij toe dat het gegeven van een wonderland en een droom eigenlijk al in essentie virtual reality is. Ze hebben de personages wel iets minder gemeen gemaakt dan in het boek om de deelnemers niet af te schrikken. Hun doel was mensen de vrijheid te geven om te doen wat ze willen en zich de held te voelen van Alice the VR Play. En ook voor hen is het mooie dat geen uitvoering hetzelfde is. De meeste volwassenen worden heel snel weer kind en gaan op in het spel. En ze hebben een trukendoos voor de bezoekers die passief willen blijven. Maar waarom zou je dat willen? Je ontzegt jezelf een ontzettend leuke en mooie ervaring waar je nog tijden van blijft grijnzen als de Cheshire Cat.

Tast, geur en smaak.

Alice is niet alleen het meest interactieve project dat ik ooit heb meegemaakt, het is ook het enige met tast, geur en smaak. Om een stap verder te komen in het spel moet ik net als Alice een magische paddenstoel eten om van formaat te veranderen. Het is geen psychedelische paddenstoel, zodat ik gelukkig wel coherent blijf en volop kan genieten van het gebodene.

Het tactiele van die ervaring en de verrassing van iets in je mond stoppen waarvan je niet weet wat het is, is spannend. Er zit een zekere kwetsbaarheid in zo’n ervaring. Afgesloten van de “echte” wereld, lever je je uit aan de makers. Maar goed dat ik een VR-bril op had en ik mezelf niet kon zien, anders zou mijn innerlijke 6-jarige het misschien wat lastiger hebben gehad.

Goed om te weten Goed om te weten
Alice the virtual reality play is tot en met 4 januari in Eye te zien. Het is helemaal uitverkocht. Er zijn nog wel kaarten voor de randprogrammering, Alice verfilmingen en films die geïnspireerd zijn door Lewis caroll.

Netflix’ The Witcher heeft een identiteitscrisis. Maar als je aflevering vijf haalt, wil je wel weten hoe het afloopt.

Copyright: Netflix

Met veel bombarie werd Netflix’s The Witcher aangekondigd. Op wat opmerkingen na over Superman in een witte pruik, was en is er veel interesse voor de verfilming van Andrzej Sapkowski’s fantasy boekenreeks. Opvolger van Game of Thrones. Met de manier waarop die is geëindigd? Nee, bedankt! Ik ben zelf niet bekend met de boeken of de games, maar Netflix’s beschrijving van The Witcher las amateuristisch weg. Het prikkelde niet. Hoewel er nog geen enkele aflevering is uitgezonden of gestreamd, is het al bekend dat er een tweede seizoen komt.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Annika Hoogeveen! Dank je wel!

Ondanks alles kon ik de verleiding niet weerstaan om de screeners van The Witcher te bekijken; om te begrijpen waarom het zo’n hype is. Dit begrijpen is niet helemaal gelukt. The Witcher heeft last van een identiteitscrisis; qua verhaal en concept lijkt het een serie te zijn voor het jongvolwassen publiek, maar met het aanwezige heftige geweld en – niet te vergeten – een overdaad aan vrouwelijk naakt, is het beter geschikt voor de wat oudere kijkers. Doordat een duidelijke kern ontbreekt is de enigszins zwakke plot en gebruik van typische vrouwelijke fantasy stijlfiguren storend.

Geweld en naakt.

The Witcher lijkt dezelfde formule te volgen als Game of Thrones: binnen een korte tijd vliegen de naakte borsten je om de oren. Net als het rauwe geweld. Het verhaal speelt zich af in middeleeuwse tijden en dat wordt heel vaak als vrijbrief gebruikt voor dit soort scènes. Op zich vind ik het geen probleem. Nederland is het land van onder andere Turks Fruit, dus ik raakt niet zo snel van slag van wat ontblote lichaamsdelen. Echter, het moet wel enigszins functioneel zijn.

Daarnaast, wat mij helaas ook nog steeds opvalt, is dat de balans tussen vrouwelijk en mannelijk bloot ver te zoeken is. In tegenstelling tot andere dingen in het leven, vervult de man hierin de ondergeschikte rol. Waar Game of Thrones of Watchmen nog wel eens een ‘naakte’ (nep)penis in beeld brengt, toont The Witcher alleen maar vrouwelijk naakt. Wat uiteraard ook niet kon ontbreken was seksueel geweld. Ik heb letterlijk met mijn ogen gerold toen er binnen 30 minuten al werd gesproken over verkrachting. Bovendien had ik toen ook al minstens vier paren blote borsten gezien.

Carrière versus moederschap.

Copyright: Netflix

Yennefer, een van de personages in The Witcher, heeft door haar misvormingen – zoals een bochel – een traumatische jeugd achter de rug. Volgens een vaak toegepast stijlfiguur groeit zij uit tot een vrouw die hunkert naar macht en controle, maar ook naar liefde. The Witcher is gebaseerd op een boekenreeks, dus dit dicteert de route van de show met betrekking tot het plot, maar het is zo jammer om weer een verhaallijn te zien waarin vrouwen succesvol en mooi kunnen zijn, maar daar wel iets voor op moeten offeren; in dit geval moederschap.

Volgens showrunner Lauren Hissrich komen elementen zoals racisme, xenofobie en feminisme wel aan bod: “wat je van jezelf kwijtraakt in ruil voor het verkrijgen van een vaardigheid.” Juist. Het is blijkbaar nog steeds het een of het ander. Prima, ik sta hier helemaal achter als de serie hiermee aan wil geven dat niet iedere vrouw een moeder wil zijn. Echter, dit was natuurlijk te mooi om waar te zijn, want wanneer Yennefer een obstakel ervaart en ze een stap terug moet doen in haar magische carrière, wordt ze overvallen door moedergevoelens en heeft ze spijt van haar eerdere keuze. Uiteraard speelt het zich af in middeleeuwse tijden, maar het publiek –ervan uitgaande dat deze ook een deel uitmaken van de doelgroep– bestaat uit vrouwen die in de eenentwintigste eeuw leven.

Als je toch bezig bent…

Copyright: Netflix

Als je eenmaal bewust bent van de bovenstaande elementen, dan is het moeilijk om The Witcher’s weergave van vrouwen als positief te zien. Is de vrouwenstam die in de bossen leeft à la de Amazones wel zo slim en machtig? Op het aspect van moedergevoelens na, wat uiteraard zorgt voor conflict binnen de groep, zijn er ook verschillende ‘plot bunnies’ waarbij je letterlijk en figuurlijk zucht, omdat je het van verre aan zag komen.

Niet te vergeten dat, om wraak te nemen op een man, natuurlijk zijn vrouwelijke geliefde en hun dochter moeten worden vervloekt. Niet de man zelf. Volkomen logisch.

Copyright: Netflix

Het feit dat elke aflevering een speurtocht is naar een mythisch monster kan ik waarderen, net als de prachtige omgeving waarin het gefilmd is. Om eerlijk te zijn, als je tot aflevering vijf bent gekomen, dan wil je de laatste drie ook zien om erachter te komen hoe het seizoen eindigt.

Goed om te weten Goed om te weten
The Witcher is vanaf 20 december te zien bij Netflix.



Wanneer hinkelde ik voor het laatst? Eye maakt indruk met expo van Francis Alÿs over de wereld als kinderspel

foto Hans Wilschut - Francis Alÿs Childrne's games

Een tentoonstelling met alleen maar spelende kinderen, wordt dat niet gauw te klef of te gezellig? Niet als de kunstenaar Francis Alÿs is. Hoewel het moeilijk is om niet te glimlachen bij het zien van een zandkasteel, verliet ik de zaal met een hoofd vol vragen over de aard van de mensheid. Geen kleine verdienste van hinkelende jochies en meisjes met een hacky sack. En van Alÿs, die zonder zich te mengen met de kinderen, een beeld schetst van spelletjes in heel verschillende landen. Spelletjes zo oud als de weg naar Rome.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Helen Westerik! Dank je wel!

Er zijn een paar dingen die bij een eerste vluchtige blik opvallen. Alÿs heeft gekozen voor publieke ruimte, geen privé ruimte, dat geeft een heel andere dynamiek aan zijn werk. Voor mij gaf dat een soort universele waarde aan het spel, het particuliere van de privéruimte ontbreekt letterlijk. Ook zijn er geen ouders te zien. We betreden de ruimte van de kinderen en – dus – van onze eigen jeugd. Alle ongeschreven regels van het spel gaan over van generatie op generatie, zonder echte logica en zonder inmenging van ouders. En toch weet iedereen waar de grenzen liggen, wat mag en wat niet.

Het geluid van spelende kinderen.

In de opstelling bij Eye kun je, vanuit de juiste hoek, zo’n beetje de hele tentoonstelling zien. Je wordt ondergedompeld in de wereld van hoepels en elastieken, schietende jongetjes met stokken voor geweren. Het knappe in de opstelling zit ‘m in het geluid. Je kunt heel goed focussen op de geluid van de film waarvoor je staat, maar op de achtergrond zijn de andere films duidelijk aanwezig. Dit versterkt het gevoel van een speelplaats, waarin kinderen met hun eigen vriendjes het ene spel doen, terwijl in een andere hoek iets heel anders gebeurt. Alles met een eigen dynamiek en in een redelijke harmonie.

Mooi aan het werk van Alÿs is hoe het bijna terloops maatschappelijk is. Het focust op de kinderen die allemaal buiten spelen, in de openbare ruimte. Daardoor krijg je ook een blik op de omstandigheden, de wereld waarin de kinderen opgroeien. Soms is dat idyllisch, maar vaker is dat verre van. Zonder te moraliseren of uit te leggen zien we wat omstandigheden met kinderen doen. We zien het zonder het cynisme of de politieke agenda van volwassenen. Jongetjes in Ciudad Juárez in Mexico, waarschijnlijk een van de meest gewelddadige plaatsen op aarde, spelen met spiegeltjes te midden van afgebrokkelde huizen. Ze spelen een soort oorlogje. Bij de straat van Gibraltar ketsen jochies stenen over het water. Proberen ze, net zoals veel volwassenen, de overkant te halen, de Europese kant die ze vanaf het strand kunnen zien?

Politiek van het beeld.

‘Sometimes doing something poetic can become political and sometimes doing something political can become poetic.’ Dit citaat van Alÿs geeft de essentie van zijn werk treffend weer. Hij heeft een lichtheid en een speelsheid in zijn werk, ook wat hier niet vertoond wordt, die heel aantrekkelijk is. Nergens is het echter vrijblijvend of ongeëngageerd. Het werk dat in een aparte ruimte wordt vertoond, Reel-Unreel, is daar misschien het beste voorbeeld van. Twee jongetjes hoepelen met een filmspoel. Eentje wikkelt de film af, de ander rolt hem weer op. De context is alles. Niet alleen de stoffige straten van Kabul geven een extra lading, maar vooral de wetenschap dat de Taliban duizenden films van het Afghaans Film Archief hebben verbrand in 2001. Dit werk gaat over de kracht van het beeld: hoe fouter een bewind, hoe meer controle ze  willen. Maar ook over de vraag of je een stad wel kunt vangen in film. Wat is precies de kracht van het beeld?

francis_alys__chidrens_game foto: Hans Wilschut

Spelen jongens en meisjes hetzelfde?

Niet overal mochten spelende meisjes gefilmd worden. Jammer, want ik ben heel benieuwd of jongens en meisjes anders spelen, meer of minder spelen en naar buiten mogen. Als ik naar mijn eigen jeugd kijk, weet ik dat ik op straat speelde met een bal en hinkelde en binnen speelde met beren en de Lego van mijn grote broers. Redelijk genderneutraal dus. Hoe zit dat nu? En is het eigenlijk wel de verantwoordelijkheid van de kunstenaar om deze vragen te beantwoorden?

In Nepal spelen meisjes gelukkig wel buiten. Ze houden een soort zelfgemaakte hacky sack omhoog, een balletje gemaakt van bladeren. Menig voetballer kan hier nog een puntje aan zuigen, ook aan het plezier dat de meisjes lijken te hebben. In hun schooluniformen tijdens het speelkwartier zijn ze mild competitief met het balletje in de weer. Ze tellen in het Engels wie het langst het balletjes omhoog kan houden. Eén meisje kan wel tot 50 tellen. Na het speelkwartier moeten ze toch echt weer naar binnen. Voor mij was dit een van de meest aansprekende werken in de tentoonstelling. Niet alleen omdat de omgeving met stupa’s tot de verbeelding spreekt, maar ook en vooral vanwege het aanstekelijke enthousiasme van de meisjes.

Iets minder lief is het filmpje waarin de achterpootjes van een krekel worden uitgetrokken en daarna wordt gekeken wiens krekel het langs blijft leven. Ik vond het minder fijn om naar te kijken, maar het is een goede reminder dat kinderen niet alleen maar lief en schattig zijn. Kinderen pesten en kunnen behoorlijk gemeen zijn. Dat is het enige moment waarop we de keerzijde van spelende kinderen zien. voor de rest is het werk een prachtig overzicht van speelsheid temidden van oorlog, armoede en ellende, maar ook gewoon spelende kindertjes op het strand in België.

De weemoed van het hinkelen.

Geen enkel kind speelt met mobieltjes of andere hedendaagse spelletjes. Alle spellen gaan al eeuwen mee. Mijn grootouders hebben ze waarschijnlijk ook gespeeld (hoewel ik hoop dat ze de krekels met rust gelaten hebben). Toch zie ik in de stad steeds minder kinderen buiten spelen. Dat zal vast deels te maken hebben met de veranderende stedelijke cultuur en de alomtegenwoordige auto’s. Het doet je afvragen wat er daarmee verloren gaat aan socialisatie en het maken en volgen van regels. Worden kinderen gesocialiseerd door grote techbedrijven? Willen we dat? Hoe gaan volgende generaties hun eigen regels maken en bewaken? Geven we onze fantasie en speelsheid uit handen?

Mijn weemoedige gevoel bij het verlaten van de tentoonstelling had niet zo zeer te maken met de tijd die is verstreken sinds ik voor het laatst hinkelde. Het had alles te maken met de angst dat er straks niemand meer weet hoe dat moet.

Goed om te weten Goed om te weten
Francis Alys – Children;s Gamnes te zien tot 8 maart in Eye Filmmuseum, IJpromenade 1, Amsterdam;

De catalogus met dezelfde naam is uitgegeven bij NAI010 enn kost 19,95

Inlichtingen: Eye

Deelder is Dood. Nadeche Pyka leeft. Waarom Mensen Zeggen Dingen het beste literaire festival van Nederland is.

Nadeche Pyka

Jules Deelder bracht mij de liefde voor het dichten bij.  Hij was er toen ik behoefte had aan iets anders dan de grotemensengedichten die niet over mij gingen, als would-be punker. Dat is nu alweer bijna veertig jaar geleden. Hij is net dood, en de hemel gaat er ook jazz-technisch een stuk op vooruit. 


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Gisteravond, terwijl de nachtburgemeester van Rotterdam vermoedelijk zijn laatste adem uitblies, zat ik in een zaal vol alto’s en hipsters van rond de twintig, allemaal enthousiast om voordragende, jonge dichters. Verhalen met een hart, recht van de straat.

Hoezo ontlezing? Zelden een levendiger poëzie-avond meegemaakt dan deze, vooral omdat dichters en publiek aan het eind nog ongeveer even nuchter waren als aan het begin. Dat was in Deelders jaren vaak niet het geval.


Ok, dit is Utrecht, een stad waar de letterenfaculteit nog niet is opgeheven en waar al bijna veertig jaar zoiets leeft als de Nacht van de Poëzie. Maar dit programma in poppodium Ekko is anders. Mensen Zeggen Dingen, het poëzie/spokenword/hiphop/rap programma van mede-initiatiefneemster Teddy Tops, beleefde er zijn honderdenveertiende avond en het zat dus weer vol. De Zwolse B-Boys van Ness sloten de avond af, licht verbaasd over zo’n aandachtig publiek, dat nergens doorheen ouwehoerde. 

Teddy Tops (Foto: Wijbrand Schaap)

Het was dan ook inhoudelijk te boeiend om dat te doen wat je normaalgesproken doet bij optredende bandjes. Nu stond in Ekko niemand met zijn rug naar het podium over voetbal te praten. Misschien kwam het wel door de opening met Lev Avitan en Yasin Genç, die een verrassende combinatie van mierzoete gitaarklanken en rauwe straatpoëzie brachten. Aan wie het ook zeker lag was Daniëlle Zawadi, die met haar teksten en indrukwekkende aanwezigheid de zaal aan zich bond. Wat een rots. 


Maar dat was allemaal nog niets vergeleken bij Nadeche Pyka. Goudeerlijk, streetwise, recht uit het hart en kwetsbaar waar het kwetsbaar moest. Deze jonge vrouw komt uit de stad van Deelder en laat je voelen waar die betonnen metropool zijn eigenwaarde vandaan haalt. Ze werkt aan een EP en dat gaat echt niet het laatste zijn wat we van deze waardige opvolger van Deelder gaan meemaken. 

Mensen Zeggen Dingen is een onbekend festival, maar het is een voorbeeld voor elk literair festival dat ons land kent. Natuurlijk zijn voordragende dichters, afgewisseld met een deuntje en een interview met drie pratende lijven achter een tafel ook leuk, maar ze ontkomen nooit aan de gewichtigheid waar zulke festivals zoveel jong publiek door kwijtraken. Natuurlijk is het geen wereldtop die hier staat, maar de spontaniteit en directheid van deze set in Ekko heb ik jaren gemist. 


Het festival, dat ontstond in Nijmegen en ook edities heeft in andere steden, en binnenkort zelfs op de Antillen neerstrijkt, is een prachtig voorbeeld van spontane talentontwikkeling. Dit biedt een podium aan mensen die de Kunstbende en poetryslams ontgroeid zijn. Hier kan alles: zelfs de wat hermetische gewichtigheid van Arnoud Rigter of de wel erg zoete liedjes van upcoming singersongwriter Vic Willems vinden een gretig gehoor. 

Mensen Zeggen Dingen viert de taal, en hoe fijn het is om die alle hoeken van de kamer te laten zien. Het land mag misschien ontlezen, de poëzie leeft als nooit tevoren. 

Goed om te weten Goed om te weten
Mensen Zeggen Dingen speelt elke laatste woensdag van de maand in Ekko. Inlichtingen: https://www.facebook.com/MensenZeggenDingen/


Geëngageerd zijn betekent niet enkel belangwekkend werk presenteren, het gaat óók over degenen aan wie je het laat zien.

Loopt een man met zijn dochter in een rolstoel door de gang van het theater. Stopt bij een zaalwacht. Aarzelt, zegt dan: ‘Ik wil niet zeuren, maar zij kan niet op de gehandicaptenwc. Ik zoek een plekje om haar te verschonen.’ Dus die zaalwacht, die helpt zoeken. Even later zitten ze achter een rek in de voorraadruimte. Suikerzakjes, koffie, speculaas, blikken tomatensoep.

Er zijn zo veel routes die je niet ziet als je ze niet nodig hebt. Er zijn ook zo veel routes die er niet zijn. ‘Bedankt voor het vrijkaartje,’ schrijft een vrouw die in haar voedselbankpakket een ‘voucher voor een voorstelling naar keuze’ ontving. ‘Maar als ik moet betalen voor de garderobe en een drankje in de pauze, wordt het toch te duur. Trouwens, ik heb ook geen chique kleren.’

Routes. Een shortcut bijvoorbeeld, omdat je rijen niet trekt – fysiek of mentaal. Drempels, zichtbaar en onzichtbaar. Waarom zou je ze allemaal moeten onderzoeken, zou de cynicus kunnen vragen. Zo’n mevrouw met zo’n voedselbankvoucher, die wil eigenlijk niet. En we hebben een invalidetoilet. Is dat niet genoeg? Ze willen gewoon niet. Want ze zijn er niet. Dus.

Naast de cynicus staat een man naar de brochure te turen. ‘Een installatieve performance die kenmerkend is voor het modernistisch oeuvre van de kunstenaar’, leest de man. Hij kijkt zoekend om zich heen, ziet de cynicus. Maar die kijkt net naar zijn wijn, die iets te warm is.

In 1969 gooiden toneelschoolleerlingen tomaten als protest tegen een toneelwereld die volgens hen te elitair was en te weinig engagement toonde. De toneelwereld was geschokt. Hoezo te weinig engagement, werd er geroepen. Hoezo te elitair?

Routes waarvan je niet weet dat ze bestaan zie je over het algemeen niet. De tomaat toonde de route.

Vijftig jaar later hebben we in Nederland fantastisch theater. Toneel, muziektheater, performances in alle soorten en maten op alle denkbare locaties, met alle vormen van engagement.

Maar het lukt nog steeds niet om onze zalen met een breed publiek te vullen. Omdat podia nog altijd niet zo toegankelijk zijn als zou moeten. Voor bezoekers met een fysieke of mentale beperking, met een platte portemonnee, of voor mensen die niet zijn ingevoerd in het theaterjargon.

Geëngageerd zijn betekent niet enkel belangwekkend werk presenteren, het gaat óók over degenen aan wie je het laat zien. Over de tijdelijke gemeenschap die in een zaal kan ontstaan als heel verschillende passanten elkaar even ontmoeten. Zo’n tijdelijke, gemengde samenscholing verdiept de ervaring van een voorstelling.

‘We moeten doorzetten,’ zegt het meisje dat net verschoond, terug in haar rolstoel weer tevoorschijn komt. ‘Niet één keer, elke keer.’ ‘Dat is goed,’ zegt haar vader. En hij weegt een blik op zijn hand. 

Goed om te weten Goed om te weten
Festival Boulevard-directeur Viktorien van Hulst schreef deze column voor Scènes, magazine voor theaterliefhebbers.   

Waarom meten leidt tot minder weten en nog meer meten. Over de zinloosheid van trendrapporten en indexen

Het bereik van de canonieke podiumkunsten, volgens de cultuurindex

Ze hebben bij Boekman iets geleerd. De stichting die sinds dit jaar de eer heeft de cultuurindex te beheren, snapt dat trendgrafiekjes bitter weinig zeggen. Dat constateerden we op deze site al meerdere malen, de onderzoekers beamen dat nu ook volmondig. Dus pakt de club het dit jaar anders aan. De afgelopen maanden hebben zestig wijze mannen en vrouwen zich over de trends gebogen. Zij constateerden dat het qua concurrentiekracht, capaciteit en geldstromen best aardig gaat met de Nederlandse cultuur, maar dat de participatie (actieve en passieve cultuurdeelname) al sinds 2011 straf bergaf gaat.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Voordat we ons weer verliezen in de hogere kabbalistiek van de cultuurindex: deze cijfers zeggen dus bitter weinig. Het is maar hoe belangrijk je het een of het ander vindt, dus ook dat een algemeen gemiddelde een lichte stijging van de cultuurindex laat zien, is volledig arbitrair.


In het begeleidend schrijven stelt de Boekmanstichting dan ook dat de index minder belangrijk gaat worden. Men geeft de voorkeur aan de trendanalyse door het panel van deskundigen. 

En in die analyse valt dus vooral op dat ontwikkelingen zorgwekkend zijn. Tenminste, als je waarde hecht aan de meer verfijnde vormen van kunst en cultuur. De ontlezing is gigantisch, het aantal schrijvers dat van schrijven leeft was nog nooit zo klein.  Boekman spreekt van 143, inmiddels is dat, volgens de laatste cijfers van KVB Boekwerk uit november, gedaald tot 67. De filmbranche bestaat alleen nog uit Amerikaanse blockbusters. In het theater daalt toneel en dans tegenover een best schrikbarende groei van ‘vrij’, of liever gezegd indirect gesubsidieerd aanbod van cabaret en muziektheater. Ook dat constateerde cultuurpers eerder

In de muziek zien de deskundigen van Boekman dat het internationale geweld ook bedreigend is voor de inkomsten van musici in alle genres. De festivalisering zou een top hebben bereikt, de betaling van musici een dieptepunt. Over de hele linie nemen artiesten en podia minder risico.

Met de canonieke podiumkunsten gaat het al jaren bergaf in Nederland, dat laat de index onomstotelijk zien.


In de beeldende kunst is een opvallende trend waar te nemen. De internationale kunstmarkt mag dan booming zijn, dat succes gaat grotendeels aan Nederland voorbij. Sterker nog: het aantal kunstenaars dat van het maken van kunst kan leven blijft dalen. Tegelijk stijgt het aantal kunstenaars dat in beleidsfuncties werkt. Zou dat iets te maken hebben met de toegenomen complexiteit van subsidieregelingen? Of is het gewoon fijner om in een bestuur dan wel een adviescommissie te zitten, dan in een museum te hangen?

Op het gebied van erfgoed en musea toont Boekman opvallend weinig kritisch vermogen als het gaat om de trends en cijfers. We publiceerden eerder over de groei bij de blockbustermusea en de krimp bij de kleinere musea. Omdat de Museumvereniging de cijfers presenteert per provincie, lijkt het of heel Noord Holland mooi scoort met bezoek en inkomsten, zodat niet gemeld hoeft te worden dat die groei toch vooral bij het Rijksmuseum en het Van Goghmuseum vandaan komt. De controverse over de verplaatsing van publieksfuncties van musea naar de erfgoedwet, en daardoor de vermindering van de democratische controle op onze erfgoedcollecties, negeert Boekman compleet. 

Meer onderzoek nodig?

In veel van de trendrapporten staat te lezen dat meer publieksonderzoek nodig is. Het is de vraag waarom. Op deze plek was al eerder te lezen dat onderzoek doen naar wensen en verlangens van publiek, of nog-niet-publiek, niet zo heel veel toevoegt aan het inzicht dat goede programmeurs en directies zelf al hebben. 

Het lijkt erop dat we die mensen, die dagelijks met publiek en programma in de weer zijn, niet meer durven te vertrouwen. Waardoor die mensen zichzelf niet meer vertrouwen. Dan is een extern markt- of publieksonderzoek met zogenaamd keiharde cijfers iets fijns om op terug te vallen, al zeggen die mogelijk even weinig als die hele cultuurindex nu al doet. 


Vrijdag was ik bij de presentatie van een trendrapport over de cultuureducatie, die apart plaatsvond van de Boekman presentatie omdat cultuureducatie om onduidelijke redenen niet wordt meegenomen in de cultuurindex. Daar was de sfeer wat positiever: in vergelijking tot 2012 hadden de mensen die zich met cultuureducatie bezighouden meer vertrouwen in de toekomst. Logisch, natuurlijk: in 2012 begonnen de bezuinigingen van Zijlstra en was de economische crisis op zijn dieptepunt. Dat het nu beter gaat is dus mooi, maar ik vond het best verontrustend dat het merendeel van de cultuureducatie bij kunstinstellingen in handen is van parttime – en vaak ook tijdelijke – medewerkers. 

Een ander probleem is dat veel extra subsidiepotjes die door een schuldbewust ministerie van OCW zijn opgetuigd, grotendeels onaangeroerd blijven. Reden: de regelingen, zoals ‘Meer Muziek in de Klas’ zijn te ingewikkeld. Medewerkers, toch al aan de top van hun capaciteit, moeten door zoveel hoepels springen om voor een paar duizend euro in aanmerking te komen, dat ze hun tijd liever aan het echte werk besteden.

Meten is niks weten.

Er komt in ieder geval ook daar weer een onderzoek naar vereenvoudigingsmogelijkheden. Zal lastig blijven, in een systeem dat zo door en door op wantrouwen is gebaseerd dat elke versoepeling de angst voor misbruik laat groeien. Onderzoek maakt dat alleen maar erger. Je kunt ook gewoon beginnen met uit te gaan van vertrouwen. Dat vijf procent van de mensen dat vertrouwen beschaamt (bij sommige politieke gezindheden wat meer), kun je gewoon op de koop toe nemen.

Meten is op een gegeven moment echt overbodig. Hoe meet je bijvoorbeeld diversiteit en inclusie, de nieuwe knabbel en babbel onder de ministeriële buzzwords? Die meet je door naar je programma en naar je zaal te kijken. Bij de bijeenkomst vrijdag waren vrijwel alle aanwezigen blond en vrouw. Het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA), dat de  bijeenkomst had georganiseerd gaf enigszins besmuikt toe dat het de volgende keer toch wat scherper zou opletten bij het uitnodigen van gasten. Niet dat het per se slecht is om een beroepsgroep vol blonde vrouwen te hebben, maar hoe zitten die in hun netwerk van niet-westerse culturele minderheden in Nederland?


Hoe weet je wat goede klassieke Arabische muziek is? Muziek die zich kan meten met het andere prachtwerk van het Nederlands Blazersensemble, als die niet op onze conservatoria wordt onderwezen, en niemand precies weet hoe die hoort te klinken? Toegegeven, buiten de randstad gaan diversiteit en inclusie vaker over de vraag hoe je strenge oud-katholieken en reformatorische grefo’s in je zaal krijgt, dan over moslims of Afrikaanse Nederlanders, maar ook daarover leer je niet door onderzoek, maar door op bezoek te gaan, mensen te spreken, uit te nodigen en te leren door te kijken en te luisteren.

In deze tijden waarin Big Data overal een oplossing voor lijken, zou het nuttig zijn om weer eens met de eigen zintuigen aan het werk te gaan. Gewoon gaan luisteren, kijken, ruiken, proeven en – vooral – voelen. 

Waarom een roetveeg altijd moet worden uitgelegd. (Zonder rondleiders, inleiders en duiders verliest kunst elke bestaansgrond.)

Edouard Dantan: Un coin du Salon en 1880. Wikipedia.

Kunst heeft altijd uitleg nodig gehad. Ook ‘makkelijke’ kunst, ook ‘kunst die zichzelf verkoopt’. Kunst heeft die uitleg nodig gehad sinds de eerste holbewoner erachter kwam dat haar roetvegen op de grotwand wel erg veel weg hadden van een bizon. Eigenlijk is het daarom verkeerd om te spreken van ‘uitleg’ en ‘nodig hebben’. Kunst en verhaal zijn één, sinds de eerste mensaap een patroontje kerfde in een kiezelsteen. Daarom is het zo erg dat dit jaar opeens ook die uitleg onder druk staat. Althans, die door echte mensen.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Afgelopen weekend luidden de inleiders van ITA de noodklok. We maakten er een podcast over. Zij zouden tenslotte ook worden vervangen door een podcast. Vandaag, woensdag 11 december, was het de beurt aan de deskundige rondleiders in musea om alarm te slaan: de belastingdienst maakt het onmogelijk om hun beperkte uren nog als ZZP’er uit te voeren. Zij worden dus vervangen door een audiotour. O, en de VPRO stopt met een boekenbabbelprogramma. Dit gebeurt allemaal redelijk geruisloos, met alleen protesten van de getroffenen zelf. De bevolking, de politiek, en ja, zelfs de kunstinstellingen zelf blijven er redelijk onaangedaan door.


Wat er precies erg aan is? Met het veronachtzamen van het directe, levende menselijke contact rondom het kunstverhaal sla je een stevige, splijtende nagel in de doodskist van de kunsten, en daarmee van onze onderlinge cultuuroverdracht.

Voor de kunstbezuinigende politicus is ‘kunst die uitleg nodig heeft’ immers precies de reden waarom hij bezuinigt: kunst moet zichzelf verkopen, en als dat alleen lukt met uitleg is er iets mis met die kunst en verdient die dus geen steun.

Voor de kunstpresenterende instelling is publiek dat per se uitleg wil bij een kunstwerk lastig, omdat het de waardevrije autonomie van het kunstwerk aantast. Wie uitleg wil is dom en snapt het spel niet. Daarom ook geen verdere uitleg als een kunstenaar geen titel aan zijn werk geeft, of alleen cryptiek als de professionele kunstduidende curator een alleen door ingewijden begrijpbare uitweiding geeft.


Beide posities vergroten de afstand tussen kunst en publiek. De politicus snapt niet dat ook zogenaamd makkelijke, of zichzelf verkopende kunst het moet hebben van de verhalen die we elkaar erover vertellen. Die werken – een musical, een schilderij dat ergens op lijkt – staan niet op zichzelf maar passen in een traditie, hebben een context en het zijn die tradities en contexten die het werk waarde geven.

Makkelijke kunst begint altijd moeilijk, omdat er nog geen verhaal is, geen kijker die er iets van vindt en dat deelt. Makkelijke kunst bestaat dus net zo min als moeilijke kunst. Het is in het directe contact met andere verhalen, en mensen met hun emoties, dat we kunst ervaren. Ook Hello Dolly bestaat niet zonder inleider, al staat die achter een desk bij RTL Boulevard.

Zonder titel

De presentatie-instelling heeft met het commentaarloos presenteren van vaak titelloze kunst, of juist van kunst die vooral titel is, eigenlijk precies de goede voorwaarde geschapen voor een gesprek tussen mensen. Geen titel is immers ook een titel, en elke kunst brengt iets teweeg waarover mensen willen praten, lezen, schrijven. Dat het kerkelijk stil is in musea en galeries is eigenlijk verschrikkelijk: luide discussies, verbijsterde uitroepen, instemmend gekreun: hoe anders zou het zijn om dan zo’n drempel over te gaan. Rondleiders zijn dan een welkom compromis: met een goed verhaal, brede kennis en gespreksstof zijn zij een stuk aangenamer gezelschap dan zwijgende mensen met koptelefoons op hun oren.

Kunst is een verhaal dat we samen maken, het is de herinnering die we mee naar huis nemen en het is zeker niet slechts een eenmalig contact tussen een enkele kunstenaar en een enkele kijker of luisteraar. Een kunstwerk wil door meer mensen meegemaakt worden. Als je een boek leest ben je je ervan bewust dat er meer mensen zijn die dit gelezen hebben, aan het lezen zijn, of zullen gaan lezen. Kunst, zelfs de allerindividueelste, is altijd een gedeelde ervaring. De inleiders in de schouwburg, de rondleiders in het museum en de interviewers van dat boekenprogramma zijn daar de duidelijkste manifestatie van.


Hun voorgangers waren het die die roetveeg in die grot van een verhaal voorzagen op het moment dat die verscheen, al was het maar door hun medebewoners op een opvallend detail te wijzen. Dankzij die uitleg zou de maker weleens gemotiveerd kunnen zijn geraakt om de veeg te herhalen, te verbeteren en uit te breiden.

Zonder uitleg, maar vooral zonder het menselijke contact dat daarbij hoort, kan kunst niet bestaan.

Vanja Kaludjercic volgt Bero Beyer op als nieuwe directeur Filmfestival Rotterdam

Vanja Kaludjercic (foto: Vera Cornel)

Over het vrouwenquotum hoeven de Nederlandse filmfestivals zich geen zorgen te maken. Van de vier belangrijkste – International Film Festival Rotterdam (IFFR), International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA), Nederlands Film Festival en Cinekid – staan er binnenkort weer drie onder leiding van een vrouw als directeur. Wanneer de komende 49e editie van het IFFR is afgerond stapt festivaldirecteur Bero Beyer over naar het Filmfonds. Vanaf februari 2020 treedt Vanja Kaludjercic aan als algemeen/artistiek directeur. In die functie gaat ze de jubileumeditie 2021 vorm geven.

Vanja Kaludjercic geeft op dit moment leiding aan de afdeling acquisitie van de artistieke streamingdienst MUBI. Eerder deed ze al uitgebreide internationale ervaring op. Onder andere bij het het Sarajevo Film Festival, Les Arcs European Film Festival, Cinéma du Reel en het Nederlands Film Festival. Ook deed ze acquisitie voor de Sloveense distributeur Demiurg en het in Parijs gevestigde Coproduction Office.

Vis in het water

Diverse adviseursrollen completeren het beeld van iemand die in het internationale filmlandschap als een vis in het water is. Jurylid was ze de afgelopen jaren bij de Berlinale, IDFA, CPH:DOX en diverse andere festivals. Bij het IFFR gaf ze van 2016-2018 onder meer vorm aan de Talks & Masterclasses.

Als hoofd van het IFFR gaat Kaludjercic samenwerken met zakelijk leider Marjan van der Haar. Met bijna 330.000 bezoekers en ruim 2.400 aanwezige professionals is het IFFR een van de belangrijkste internationale festivals die zich vooral richten op nieuwe en avontuurlijke cinema. Daarnaast ondersteunt het de filmindustrie met initiatieven als het Hubert Bals Fonds, het Rotterdam Lab en uiteraard de CineMart, de coproductiemarkt die model stond voor veel soortgelijke initiatieven op andere festivals.

Bedreigde theaterinleiders aan het woord: ‘Het doet me letterlijk pijn als ik hoor dat zoiets afgeschaft gaat worden.’

Annemiek Lely (links) en Suzanne Visser in de keuken van Cultuurpers. Foto: Cultuurpers

‘Ik wist niet dat je in deze sector ook weggedigitaliseerd kon worden, maar dat kan dus wel.’ Susanne Visser en Annemiek Lely luidden op zaterdag 7 december de noodklok. Hun baan als inleider bij theatervoorstellingen is in gevaar. Gezelschappen zouden liever de mensen aan zich binden via podcasts, en zo’n inleider kost alleen maar geld. Maandag 9 december haalden we Susanne Visser en Annemiek Lely daarom naar onze keukenstudio, voor een – jawel – podcast. Met inleiding.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Het is een levendig gesprek geworden. Waaruit een paar interessante dingen vallen op te maken. Zo blijkt de kritiek op inleidingen – dat ze te saai zouden zijn, ongeïnspireerd, alleen voor insiders – niet op feiten gebaseerd. Bij hun inleidingen voor ‘s lands grootste theater en gezelschap hebben ze nog nooit een medewerker of acteur gezien. Die weten dus gewoon niet waar ze het over hebben, zo vertelt Annemiek Lely: ‘Wij krijgen heel erg positieve reacties van ons publiek. De mensen voor wie je het doet, die zijn positief.’


Bij het kleine – ongesubsidieerde – gezelschap Solo Stories reist Lely mee als vaste inleider. Haar positie staat daar dan ook niet op de wip, zoals bij Internationaal Theater Amsterdam. ‘een inleiding kan bijdragen aan nieuw theaterbezoek. Ik stel letterlijk vragen aan het publiek, geef ze handvatten bij het kijken. dat helpt om de volgende keer weer een kaartje te kopen, en misschien wel eens een risicovollere keuze te maken.’ 

‘Veel makers denken dat we de voorstelling uit gaan leggen, maar dat doen we helemaal niet. We geven kijkhulp!’, zegt Susanne Visser: ‘Het is geen uitleg, iedereen kijkt op zijn eigen manier, ik denk echt dat een inleiding helpt bij de ervaring.’ 


Het gaat eigenlijk ook om een stemmingsinleiding, zegt Annemiek Lely: ‘Ik krijg veel mailtjes, vaak weken later nog, dat mensen zo blij waren met de inleiding, of dat ze graag al van tevoren een beetje in de theatersfeer komen en de inleiding daarbij hielp. Het doet me letterlijk pijn als ik hoor dat zoiets afgeschaft gaat worden, want ik wil ook voor dat publiek staan, dat zij ook gehoord worden.’

Of het allemaal grijs publiek is? Daar doet Susanne Visser niet moeilijk over: ‘Natuurlijk zit er bij onze inleidingen hetzelfde publiek als wat er in de zaal zit, dus niet heel jong, al zitten er bij ons relatief vaak ook nieuwkomers, mensen die nog niet zoveel van theater weten.’ Annemiek Lely zou het werk niet willen missen: ‘Een paar weken terug kwam na afloop een tienermeisje naar me toe. Ze wilde weten welk stuk van Shakespeare ze als eerste zou moeten lezen om met hem kennis te maken. Dat vind ik ontroerend.’

Welk stuk dat zou moeten zijn? Luister daarvoor naar deze podcast!

Open brief van theaterinleiders: ‘Toeschouwers willen menselijk contact.’


Open brief van theaterinleiders: ‘Toeschouwers willen menselijk contact.’

Hyppolyte Michaud - Theaterpubliek (Collectie Rijksmuseum)
Het afgelopen jaar hoorden wij, Annemiek Lely en Susanne Visser, verschillende geluiden over saaie inleidingen en nutteloze randprogramma’s die niets zouden toevoegen. Zulke opmerkingen passeren de revue in de artiestenfoyer, aan de bar of vinden hun weg op social media. ‘Ik wil nagesprekken geleid door een lokaal presentatietalent in plaats van door een lijzige dramaturg,’ schreef een reeds gevestigde regisseur begin februari in een column. ‘Auw!’ was onze eerste reactie, maar ergens begrijpen we de opmerking van deze geëngageerde theatermaker wel. Ook wij maken mee dat iemand een ongeïnspireerd verhaal van een A4’tje opleest. Maar dit is niet de hoofdmoot. We zien (jonge) dramaturgen die met veel enthousiasme en liefde voor het theatervak een goed onderbouwde en interessante inleiding geven. En minstens zo belangrijk: een geïnteresseerd en enthousiast publiek dat deze inleidingen bezoekt.

Toch worden voorbeschouwingen in het theater anno 2019 niet meer als vanzelfsprekend beschouwd. Sterker nog, ze worden steeds vaker wegbezuinigd of vervangen door digitale alternatieven. Deze ontwikkeling baart ons zorgen. Wij pleiten voor het behouden van inleidingen bij theatervoorstellingen door professionele voorbeschouwers.

Zonder spoilers.

Voorbeschouwingen zijn er om het publiek een verbredende en verdiepende context bij een theatervoorstelling te geven. Als inleider begeleid je het publiek in de overgangszone van de dagelijkse beslommeringen naar de theatervoorstelling. Het publiek krijgt en neemt de tijd om kennis te nemen van maakprocessen, de thematiek en – waar nodig – de historische context van een theaterstuk. Dramaturgen bieden de toeschouwer handvatten om – zonder spoilers – de voorstelling te begrijpen én te beleven.

Dramaturgen zijn opgeleide theaterwetenschappers met een brede kennis van kunst en cultuur. Wanneer een toeschouwer bij een inleiding – maar ook bij een nagesprek – een concrete vraag als ‘wat is conceptuele dans?’ heeft, kan een professionele voorbeschouwer daar vanuit zijn achtergrond direct antwoord op geven en daarmee het artistieke idee achter een voorstelling begrijpelijker en toegankelijker maken. Er is bij een inleiding ruimte voor vragen, interactie en grapjes met het publiek. De combinatie van de professionele onderlegdheid en sociale vaardigheden van een inleider kunnen bijdragen aan de esthetische, intellectuele en emotionele beleving van de bezoeker en daarmee een volgend theaterbezoek.

Persoonlijk contact.

In tijden van digitalisering ligt het voor de hand om verdieping online te verspreiden. Denk aan interviews met theatermakers of door thema-experts van het stuk aan het woord te laten. Een goed geschreven programmaboekje of ‘dagvel’, een inhoudelijke video of podcast zijn net zo van belang om de nieuwsgierigheid en het enthousiasme van de toeschouwer te prikkelen, maar dienen niet ter vervanging van het persoonlijke contact tussen de voorbeschouwer en het publiek. Dit neemt niet weg dat er gesproken mag worden over de invulling of de vorm van voorbeschouwingen. Juist de voorbeschouwers en dramaturgen kunnen een belangrijke rol spelen in die ontwikkeling.

Als de sector ervoor kiest om geen inleidingen door professionele voorbeschouwers in te zetten, doe je het veld en zeker het publiek tekort. De toeschouwer vraagt naar theaterinleidingen. De zalen zijn goed gevuld en we krijgen regelmatig complimenten van bezoekers over de inhoudelijke en sociale service die we bieden. Tijdens de inleiding leert het publiek de dramaturg kennen en zorgt ervoor dat een toeschouwer wordt meegenomen in het begrijpen, maar ook het beleven van de voorstelling.


In praktijk blijkt dat de voorbeschouwer naast dramaturg ook een functie van gastvrouw of -heer vervult. Vaak genoeg weet men hem of haar na de voorstelling te vinden om na te praten. Juist het samenzijn voor en na de voorstelling wordt door het publiek als meerwaarde ervaren. Zeker als vaste voorbeschouwer van een theater bouw je een band met het publiek op. Het is de optelsom die ervoor zorgt dat een bezoeker geënthousiasmeerd en geïnformeerd een voorstelling bezoekt, een bepaalde context heeft waarbinnen een voorstelling kan landen en impact heeft.

Deze brief is geschreven om gehoor te geven aan de behoefte van het publiek aan verdiepende en verbredende randprogrammering. Tijdens het televisieprogramma Zomergasten benadrukte regisseur en artistiek directeur van ITA Ivo van Hove het belang van samenzijn in deze steeds meer gedigitaliseerde samenleving. ‘Theater is misschien wel de belangrijkste kunstvorm omdat het live is.’ aldus van Hove. Theater brengt mensen samen en biedt gelegenheid tot een goed gesprek. Wat ons betreft blijft dat samenzijn niet beperkt tot de zaal, maar vindt het gesprek juist ook daar buiten plaats.’

Binnenkort verschijnt op deze site een podcast waarin we een uitgebreidere toelichting op de meerwaarde van theaterinleidingen geven en ervaringen delen. Daarnaast vinden we het belangrijk dat we elkaar binnen de sector niet afvallen, maar willen we juist benadrukken dat we elkaar kunnen aanvullen. We zijn benieuwd naar reacties!

Goed om te weten Goed om te weten
Dit is een ingezonden brief van Annemiek Lely (freelance dramaturg, vaste voorbeschouwer bij Solo Stories en Internationaal Theater Amsterdam) en Susanne Visser (freelance dramaturg, assistent-programmeur bij De Lawei en vaste voorbeschouwer bij Internationaal Theater Amsterdam).

Bedreigde theaterinleiders aan het woord: ‘Het doet me letterlijk pijn als ik hoor dat zoiets afgeschaft gaat worden.’


‘Bij veel theaters hoef je niet aan te komen als je geen eigen publiek meeneemt.’

Ik sprak Peter Pluymaekers, artistiek leider van Theatergroep Zep, over hoe het is om theater te maken voor vmbo-leerlingen. Aanleiding was de niet zo juichend ontvangen voorstelling van Cleopatra.


Beste lezer!

Onafhankelijke cultuurjournalistiek staat overal onder druk. Het Cultureel Persbureau blijft zich inzetten voor onafhankelijke, professionele journalistiek, zonder subsidie of advertenties van Google. Met een donatie help je de goede zaak van Cultuurpers en Wijbrand Schaap! Dank je wel!

Luister de podcast op anchor:

‘Ik ben altijd een beetje huiverig om Shakespeare te doen. Ik vind hem moeilijk, en jongeren vinden hem vaak oubollig. Dat vond ik ook van de Shakespeares die ik zelf zag. Ik ben toen met vertalers gaan werken die ook heel erg in de rapscene zaten. De laatste paar jaar ook met Brainpower. We hebben een stijl ontwikkeld die toegankelijk is, wat Shakespeare eigenlijk ook was. Het was volkstoneel.’

‘Jongeren willen vaak niet investeren in een stuk dat op het eerste gezicht taai en oubollig is. Dus moet je het voor hun makkelijk maken. Dat het bij hun erin glijdt, bij wijze van spreken. Ik werk veel voor vmbo. Dat zijn leerlingen die vaak voor de eerste keer naar theater gaan. Dan moet je het ze niet tegen maken. Dan komen ze nooit meer terug.’

‘Het vervelende van jongerentheater is dat jongeren niet zoveel betalen voor een ticket, dus de uitkoopsom is ook heel laag. Je moet dus vooraf kijken of je de zaal vol krijgt. Als je goed contact hebt met een school is dat de ingang om de zaal te vullen. Vaak is het zo dat je bij een theater niet hoeft aan te komen als je niet je eigen publiek meeneemt.’

Luister het hele gesprek van 40 minuten hier, of op een van de elf andere kanalen.