BALANCEREN TUSSEN ARTISTIEK EN ZAKELIJK

De afgelopen decennia worden kunstenaars steeds meer gestimuleerd na te denken over de zakelijke aspecten van hun praktijk. Teruglopende subsidies en verscherpte concurrentie maken dat ondernemerschap onder kunstenaars hernieuwde aandacht verdient. Wat wordt er anno 2026 van een kunstenaar verwacht aan zakelijke vaardigheden? Welke kansen en uitdagingen ondervinden makers? En hoe vormt cultuurbeleid zich het beste naar de kunstenaar als ondernemer? Deze vragen staan centraal in Boekman #148: De kunstenaar als ondernemer. Lees in het redactioneel meer over de inhoud en achtergrond van dit nummer.

Vroeg ondernemerschap

Een kunstenaar opereert meestal niet alleen en kan niet zonder een stevig netwerk van cultuurprofessionals, accommodaties, verzamelaars, curatoren en instituten. Succesvol creatief ondernemen behoeft een solide infrastructuur, schrijft tentoonstellingscurator Lara den Hartog Jager in het openingsartikel. Voordat zij de huidige situatie belicht, blikt Den Hartog Jager terug op de ontwikkeling van de positie van kunstenaars in de afgelopen eeuwen en de impact daarvan op de verhouding tussen maker, maatschappij en markt. Een kantelpunt ziet zij in de Romantiek, wanneer de eigen ideeën van de kunstenaar centraal komen te staan. Als voorbeeld noemt ze schilder Gustave Courbet (1819-1877), die zich als ondernemer profileerde en zelfs een toegangsprijs voor zijn eigen tentoonstelling vroeg, toentertijd hoogst ongebruikelijk. 

Een gezonde beroepspraktijk

Ondernemerschap is een essentieel onderdeel van de beroepspraktijk, zo blijkt uit de verschillende bijdragen in deze Boekman. Kunstenaars hebben ondernemende competenties nodig, ‘maar daar hoef je niet per se ondernemer voor te zijn’, stelt Sjoerd Feitsma, directeur van Platform ACCT. Volgens hem is de kunstenaar bovenal gebaat bij een gezonde beroepspraktijk. Platform ACCT biedt regelingen aan om zo’n beroepspraktijk te ondersteunen en ontwikkelt richtlijnen om fair pay concreet te maken. Zo werd het afgelopen voorjaar het Fair Pop Fonds gelanceerd, waarmee gages van popartiesten worden aangevuld tot fair pay-niveau. 

Ondernemerschap is echter geen afzonderlijk onderdeel van de kunstenaarspraktijk, schrijft Alexander Ramselaar (Cultuur+Ondernemen). Het ‘ontstaat in de keuzes die kunstenaars maken over hun werk, relaties, organisatie en de middelen die nodig zijn om hun ideeën te realiseren’. 

Een gezonde beroepspraktijk is ook waar kunstenaarsvakbonden zich voor inzetten. Een rondgang langs Platform BK, Fédération des arts et Association des auteurs maakt duidelijk welke rol zij vervullen in het speelveld. Annemarth Idenburg et Sandra Trienekens demonstreren daarnaast hoe cultuurbeleid op verschillende beleidsniveaus artistiek ondernemerschap kan bevorderen. 

Ook een veilige werkomgeving is een belangrijk aandachtspunt. Veel kunstenaars zijn werkzaam als zzp’er en afhankelijk van opdrachtgevers. Die relatie maakt hen kwetsbaar. Journalist Natasja Admiraal sprak hierover met Isabel Wiltenburg, projectmanager bij Mores, het steun- en adviespunt voor sociale veiligheid in de culturele, creatieve en mediasector.  

Ondernemerschap in de praktijk en het onderwijs

Judith Prins (AHK) et Tamara Rookus (ArtEZ) gaan in op de aandacht voor ondernemerschap in het hoger kunstonderwijs. Om kennis te bundelen is in 2024 de Community of Practice (CoP) voor ondernemerschap in het hoger kunstonderwijs in het leven geroepen. Zo kan de kwaliteit van het ondernemerschapsonderwijs verbeterd worden door van elkaar te leren. 

In interviews vertellen kunstenaars hoe zij op uiteenlopende manieren in hun levensonderhoud voorzien en welke afwegingen ze daarbij maken. Het blijkt vaak een balanceren tussen artistieke en strategische keuzes. Zoals trompettist Teus Nobel zegt: ‘Soms moet je iets commercieels doen om je artistiek verder te kunnen ontwikkelen’.