Waarom schrijvers, musici, schilders, niet alleen mogen staan

Honderd verdwenen kunstenaars

Amsterdam, september 1981: Een langgerekte stoet van honderd buitenlandse en Nederlandse acteurs loopt over straat in de richting van de Mozes en Aäronkerk. Ze zijn gemaskerd en dragen een plakkaat op hun buik met de naam van een Argentijn. Honderd namen van evenzoveel verdwenen Argentijnse jonge kunstenaars en journalisten die op last van het regime zijn gearresteerd, gevangen gezet, gemarteld. Later zal pas blijken hoeveel van hen voorgoed verdwenen zijn, veelal in een vliegtuig geladen en boven zee gedumpt.

De stoet bereikt de Mozes en Aaronkerk. Daar opent een verkooptentoonstelling voor het goede doel van deze actie. Gerenommeerde kunstenaars stelden er werk voor beschikbaar. Onder hen bijvoorbeeld Anselm Kiefer, Armando, Christo, Jan Dibbets, Sol LeWitt, Gerhard Richter, Jan Sierhuis en Lucebert. En ook fotografen als Henri Cartier-Bresson, Bert Nienhuis en Kors van Bennekom.

Optocht en tentoonstelling waren een project van AIDA, een internationale kunstenaarsorganisatie. AIDA¹ werd in 1979 opgericht door theatermaker Ariane Mnouchkine (Theatre du Soleil), filmregisseur Claude Lelouch en theaterregisseur Patrice Chereau. Er ontstonden al snel (kleine) afdelingen in Duitsland, Zwitserland, België en Nederland. In AIDA wilden kunstenaars met middelen van de kunst opkomen voor collega’s in het buitenland.

Toneelschrijver Vaclav Havel, gevangen in toenmalig Tsjechoslowakije, schrijver Breiten Breitenbach in Zuid-Afrika, componist Juan Baladan in Uruguay en pianiste Alba Gonzales Souza in Colombia waren de eerste ‘adoptie gevallen’. Niet toevallig was het Theatre du Soleil de thuisbasis van AIDA. Het theater+gezelschap was typisch jaren zeventig: activistisch, geëngageerd, experimenterend, op afstand van regenten en van gebaande wegen. Mnouchkines podium was groter dan die van de theaterzaal alleen. De vonk van solidariteit sloeg over door haar contacten met Chileense theatermakers die na de val van Allende werden bedreigd.

Onderzoek naar solidariteit

Parijs, maart 2026: In een zaaltje van het Maison de l’Amerique Latine presenteert de Argentijnse onderzoeker Moira Christiá de Franse vertaling van haar boek over de geschiedenis van AIDA². Met een focus op de steun aan de Argentijnse slachtoffers en hun families deed ze heel grondig speurwerk naar het ontstaan en de activiteiten van de internationale artistieke organisatie. En naar de motivatie daartoe: verontwaardiging over inbreuk op artistieke vrijheden, de behoefte om daar met artistieke middelen iets tegenover te zetten, de solidariteit met collega’s voor wie het lot hard en wreed was.

Natuurlijk waren er ook de gebruikelijke petities, bezoeken aan ambassades, brieven aan autoriteiten. En er was vaak intensieve samenwerking met Amnesty International of PEN International. Maar de nadruk lag op artistieke expressie: van zelf vervaardigde banieren tot en met het op de planken brengen van door Havel geschreven toneelstukken. Ook het Argentijnse mini festival, in mei 1983 door vormgever Caspari de Geus te Rotterdam georganiseerd paste hier goed in: diverse podiumkunsten, exposities en met een aan de tango gewijde avond. Nederlandse kunstenaars Van Herman Brood tot Het Nationale Ballet gaven acte de présence.

Pianoconcerten

Al een week na de oprichting van AIDA Nederland in april 1980 vond in Den Haag een concert plaats door verschillende vooraanstaande pianisten, gepresenteerd door Freek de Jonge. De manifestatie vroeg aandacht voor Alba Gonzales Souza. Overhaast georganiseerd misschien, want de opkomst was bedroevend. Aandacht kreeg het wel. Zo ging het ook met een vergelijkbaar concert in Parijs dat plaats vond juist op de dag dat alle aandacht uit ging naar de begrafenis van Jean-Paul Sartre.

Maar mede door internationale druk is Gonzales Souza uiteindelijk vrijgekomen. Tragisch genoeg was eerder al haar zoon als kritische student In Argentinië door het regime opgepakt; hij is vermoedelijk vermoord. De pianiste liep in september 1981 in Amsterdam mee in de optocht met een bord “Waar is mijn kind?”

Internationale druk werkte. Ook Breiten Breitenbach kwam vrij. De Nederlandse journalist en schrijver Adriaan van Dis heeft zich sterk voor hem ingezet. En Vaclav Havel kwam vrij; hij werd een paar jaar later president van zijn land.

Wat AIDA hielp was dat de initiatiefnemers gemakkelijk grote namen aan hun acties konden verbinden, zoals Louis Aragon, Pierre Boulez, Simone Signoret, Yves Montand

Resultaten en effecten

Er zijn conclusies uit het onderzoek van Moira Christiá te trekken. Hoeveel beter het kan voelen om gewoon iets te doen in plaats van alleen verontwaardigd te dénken. Hoeveel invloed vooral bekende kunstenaars kunnen hebben als zij zich laten horen. Dat acties, tegen alle scepsis in soms wel degelijk resultaat kunnen opleveren, vooral als ze breed internationaal zijn opgezet. En dat, ook als resultaat uitblijft, de getoonde solidariteit enorm veel steun kan bieden aan de getroffen kunstenaars en hun families.

Ze worden gezien: de kunstenaars onzichtbaar in hun cellen, de families alleen gelaten in hun onzekerheid en verdriet. Ze worden gehoord, al moesten ze hun mond houden. Ze zijn niet vergeten, al zijn ze weggestopt.

Onder de aanwezigen in het Latijns Amerika instituut bevonden zich enkele AIDA-mensen van het eerste uur, zoals de nog altijd aan het Théâtre du Soleil verbonden Liliana Andreone en de acteur Jean François Labouverie, in de eerste periode algemeen secretaris van de AIDA-organisatie. Jonge mensen destijds, die elkaar nu verbaasd aankeken met hun grijze haar en gehoorapparaatjes.

Ze herinnerden er aan dat het ook maar een kort durend verbond was geweest. AIDA heeft niet lang bestaan, met uitzondering van de afdeling Nederland dat zijn koers verlegde naar het begeleiden van artistieke vluchtelingen in Nederland en dat met rijkssubsidie zijn bestaan kon verlengen tot aan een vijfentwintigjarig jubileum.

Motieven

Christiá wijst er op dat de met AIDA verbonden kunstenaars van het eerste uur, zoals Mnouchkine – in Nederland met name bekend om haar voorstellingen in het Holland Festival – en bijvoorbeeld ook de Nederlandse cineast Joris Ivens, intrinsiek gemotiveerd waren vanuit hun eigen verleden. Mnouchkine was kind van Russische Joodse vluchtelingen en verloor haar grootouders in de gaskamers.

In de jaren tachtig en tot niet zo lang geleden werd de relatie tussen hedendaagse terreur en het nazisme gemakkelijk en als vanzelfsprekend gelegd. Mnouchkine maakte in de jaren tachtig bijvoorbeeld juist vanwege de actualiteit een indrukwekkende voorstelling ‘Mephisto’ over collaboratie in naziperiode.

Op het collectieve netvlies begint dat beeld van de naziterreur nu wat te slijten en daarmee slijt één bron van motivatie tot protest: “nooit meer!”. Ten onrechte. In 2017 werd Angela Merkel op staatsbezoek in Buenos Aires aangesproken door Vera Vigevani, kleindochter van een Auschwitz slachtoffer, dochter van Italiaanse Joden die moesten vluchten en moeder van een studente die in de jaren zeventig onder de Argentijnse dictatuur verdween. Tussen de tijden in de geschiedenis en tussen de landen van de wereld lopen consistente lijnen.

Een kort bestaan

Als verklaring voor het slechts korte bestaan van AIDA noemt Christiá verschillende, positieve en negatieve, factoren. De regime-change in Argentinië in 1986 bijvoorbeeld en de vrijlating van belangrijke geadopteerde kunstenaars. Ook Gorbatsjovs ontdooiing van de Koude Oorlog speelde mee. Het haalde druk van de ketel.

Anderzijds: met Reagan begon een ander tijdperk, zakelijker en individualistischer. Waar de Franse kunstenaars in AIDA werden gesteund door de juist aangetreden socialistische president Mitterrand en door hun vriend en collega Jack Lang, de leider van het theaterfestival van Nancy die tot minister van cultuur was benoemd, zagen zij een paar jaar later het politieke elan ook in hun land verdwijnen. Het Theatre du Soleil behield zijn engagement en bracht bijvoorbeeld een groots gemonteerde voorstelling over het politieke drama Cambodja. Maar het bleef zich niet verantwoordelijk voelen voor de organisatie AIDA. En het activistisch animo onder kunstenaars verflauwde.

Christiá refereert aan de onlangs overleden filosoof Jürgen Habermas die veel over het belang van ‘de publieke ruimte’ heeft geschreven. Ze noemt AIDA bijzonder omdat het transnationaal was, over de continenten heen, en wereldwijd de vrijheid van de publieke ruimte opeiste. En dat dus in combinatie met artistieke middelen van protest.

Kwetsbaar en onverslaanbaar

De missie van AIDA was: internationale solidariteit vanuit de kunstwereld zelf met kunstenaars, waar ook ter wereld, aan wie de vrijheid van werken wordt ontnomen.

Het leek toen vanzelfsprekend dat dit een blijvende en brede beweging zou worden. Niet om het werk van Amnesty International over te doen of te beconcurreren, maar om een extra accent te leggen. Kunstenaars kunnen een speciale rol vervullen en vanuit een originele geest de samenleving in de spiegel laten kijken. Van Picasso’s Guernica tot Ai Wei Wei’s legosteentjes. Van Pussy Riot tot Kneecap. Bruce Springsteens protest tegen de Vietnamoorlog tot zijn protesten tegen Ice van Trump. Het maakt hen kwetsbaar en onverslaanbaar tegelijk.

De solidariteit van kunstenaars met kunstenaars is niet weg, maar komt niet vanzelfsprekend tot uiting in een brede, duurzame en wereldwijde beweging die de kunst zelf laat spreken. Niet dat daartoe geen aanleidingen zijn; die zijn er te over, misschien wel genoeg om moedeloos te maken. Het aantal landen waar kunstenaars en journalisten in alle vrijheid kun werk kunnen doen slinkt.

Toch: ieder slachtoffer dat aandacht krijgt is er één. Bovendien: het zogenoemde ‘Vrije Westen’ beweegt zich in een richting waartegen een niet te negeren tegengeluid noodzakelijk is. Kinderboekenschrijvers, bibliotheken, omroepredacties als kanaries in de kolenmijn. Of is dat te dramatisch uitgedrukt voor kleine charges in de marge? En voor Amerikaanse anti-woke campagnes?

Hoe dan ook is opkomen voor de vrijheid van kunstenaars in het buitenland tegelijkertijd een binnenlands signaal. En als dat signaal zelf ook kunst is gaan artistieke rijkdom en politieke reikwijdte hand in hand.

—-

1Association Internationale de Défense des Artistes victimes de la repression dans le monde

2 AIDA, Une histoire de solidarité artistique transnationale (1979-1985), Presses universitaire de Lyon, 2025 , vertaling van: AIDA, Una historia de solidaridad artística transnacional, Imago Mundi, Argentine, 2021

J'apprécie cet article !