Er is een drempel die mij meer interesseert dan het podium zelf. Het is die vlak ervoor: de deur van een theater in een wijk waar, officieel gezien, geen theater zou mogen bestaan. Een drie kilometer lange laan die het centrum van de periferie scheidt, omringd door kantoren, en een wijk die is bestempeld als de slechtste van Nederland.
Luister naar de Engelstalige podcast die ik erover maakte:
En toch, precies daar, besloten twee mensen een ruimte te openen en die open te houden. Deze aflevering gaat uit van een heel concrete vraag: wat gebeurt er eigenlijk op het moment dat een publiek niet langer alleen maar een publiek is?
De antropoloog Victor Turner had een naam voor dat moment: communitas. Daarmee bedoelde hij die tijdelijke, bijna heimelijke gemeenschap die ontstaat wanneer een groep mensen zich samen op een drempel bevindt, in een tijd die losstaat van de gebruikelijke regels van het sociale leven, en waarin ze even niet meer verdeeld zijn in rollen, klassen en functies. Theater is voor Turner een van de plekken waar deze opschorting nog steeds kan plaatsvinden.
De wetenschapper Jill Dolan bracht dit idee nog dichter bij het hedendaagse theater door te spreken over het utopische performatieve: die korte momenten tijdens een voorstelling waarop het publiek het gevoel krijgt dat een andere manier van samenzijn mogelijk zou kunnen zijn.
Ik wilde twee theaters naast elkaar plaatsen die elk op hun eigen manier precies dit soort momenten lijken te creëren. PimOff, in Milaan, aan de uiterste zuidelijke rand van de stad, in een wijk – Gratosoglio – die de schrijver Jonathan Bazzi bijna heeft beschreven als een geografisch vagevuur tussen het centrum en Rozzano. En ZID Theater, in Amsterdam-West, in wat jarenlang bestempeld werd als de slechtste wijk van Nederland; niet vanwege geweld, maar vanwege armoede, het soort armoede dat de toegang tot alles ontneemt, inclusief cultuur. Toen ik bij ZID Theater aankwam, na mijn ervaring van twee jaar werken bij PimOff Theater, stelde ik mezelf de vraag: in hoeverre is wat ik bij PimOff heb meegemaakt specifiek voor Milaan, en in hoeverre is het een strijd die zich herhaalt?
Twee verschillende steden, twee verschillende talen, twee verschillende geschiedenissen. Maar toen ik sprak met mijn voormalige collega Antonella Miggiano, projectmanager bij PimOff, en met Karolina, directeur van ZID, betrapte ik mezelf er steeds op dat ik dezelfde woorden, bijna identiek, uit verschillende monden hoorde komen. Maar communitas ontstaat niet vanzelf, simpelweg door een deur te openen. Het moet worden opgebouwd, vaak via lange processen van co-creatie. Karolina vertelt over workshops die samen met vluchtelingen werden georganiseerd, aan boord van een schip waar vijftienhonderd mensen verbleven, om samen (niet voor hen, maar met hen) de inhoud van een voorstelling op te bouwen. Antonella vertelt over theatercursussen waarvan de kosten worden berekend op basis van het inkomen van gezinnen, omdat een arbeiderswijk niet wordt betrokken via een eenmalig kortingskaartje, maar via een relatie die in de loop van de tijd standhoudt.
In beide gevallen ontstaat er niet alleen een voorstelling, maar worden ook de voorwaarden geschapen voor het ontstaan van die tijdelijke gemeenschap, die communitas, zelfs buiten de gebruikelijke grenzen van een theaterpubliek. Wat beide theaters lijken te hebben begrepen, is dat inclusie niet betekent dat de artistieke lat lager wordt gelegd. Het betekent juist het doorbreken van wat Karolina de vierde muur noemt: niet alleen in technische zin, maar als metafoor voor alle onzichtbare muren die bepaalde lichamen, bepaalde
verhalen en bepaalde levens buiten de zaal houden. Er is een moment in Karolina’s interview waarop ze een bijeenkomst beschrijft tussen buurtbewoners en inwoners van het centrum van Amsterdam, die bijeenkwamen om te vragen wat het woord vrijheid vandaag de dag betekent, terwijl, zoals ze het zelf zegt, „de wereld om hen heen blijft branden“. En misschien is het juist daar, in dat gedeelde, tijdelijke moment, dat je een glimp opvangt van het utopische performatieve.
Deze gesprekken hebben me geleerd dat niet elke stad en elk theater hetzelfde is, maar dat ze wel met vergelijkbare vraagstukken kampen en verschillende oplossingen proberen te vinden om via kunst een gemeenschap op te bouwen, op plekken waar kunst eigenlijk niet eens zou moeten bestaan.
Art and Community: PimOff and ZID Theatre
Nederlands 
English (UK) 
Français 