Vijftig jaar na haar overlijden eert Marmoucha Orchestra de legendarische Umm Kulthum, “de Ster van het Oosten,” met de multimediale voorstelling The Phonograph Changed Me. Onder leiding van Toni Geitani en Arin Keshishi wordt haar vroege leven en artistieke vorming belicht, met o.a. de stem van Mireille Bittar, live electronics, visuals met voice-over van Omnia Najm en het voltallige Marmoucha Orchestra. Geïnspireerd door Umm’s uitspraak “the phonograph changed me” vormt de voorstelling een zintuiglijke reis door klank, beeld en herinnering: een eigentijdse ode aan een vrouw die generaties blijft inspireren. Te zien op 6 december in Podium Mozaïek in Amsterdam.
De Stem van het Oosten leeft voort
In 2025 is het vijftig jaar geleden dat Umm Kulthum overleed. De Ster van het Oosten inspireerde generaties en vormt nog altijd een bron van nostalgie voor miljoenen mensen van Arabische afkomst. Wie is er niet opgegroeid met haar stem? Umm Kulthum, de ongeëvenaarde Egyptische ster die ook wel bekendstaat als de Vierde Piramide, wist als hét iconische gezicht van het pan-Arabisme miljoenen harten te raken. Haar stem galmde door de ether via Radio Cairo, dat in de jaren vijftig, zestig en zeventig symbool stond voor Arabische trots en verbondenheid. Hoewel de droom van een verenigde Arabische wereld in de loop der tijd is vervaagd, blijft de muziek van Umm Kulthum voortleven als gedeeld cultureel erfgoed en een blijvende verbindende kracht.
Een nieuw licht op een icoon
Ter ere van deze legendarische zangeres presenteert Marmoucha Orchestra de multimediale voorstelling The Phonograph Changed Me, een bijzonder eerbetoon dat de minder bekende kanten van Umm Kulthums leven en artistieke visie belicht. Vele orkesten en musici betonen deze legendarische zangeres dit jaar hun eer, maar Marmoucha kiest een andere invalshoek: een intieme reis naar haar jeugd en de inspiratiebronnen die haar hielpen uitgroeien tot de Ster van het Oosten. Haar uitspraak “the phonograph changed me” vormt de kern van deze productie. De komst van de fonograaf veranderde niet alleen haar carrière, maar ook haar zelfbeeld en haar relatie tot publiek, klank en tijd. Van intieme optredens in haar jeugd tot de baanbrekende stappen die haar tot wereldster maakten, onderzoekt The Phonograph Changed Me de muziek, de keuzes en de invloeden die haar artistieke identiteit vormden.
De visie van Toni Geitani
Onder leiding van projectleider en regisseur Toni Geitani en artistiek leider Arin Keshishi brengt Marmoucha Orchestra een zintuiglijke voorstelling waarin muziek, beeld en stem samenkomen. De visuals van Geitani schetsen de wereld waarin Umm opgroeide, terwijl de voice-over van Omnia Najm haar woorden en gedachten tot leven wekt. Geitani vertelt dat zijn fascinatie begon bij die ene zin:
“Wat mij het meest fascineerde in mijn studie naar haar was dat ze zei dat de fonograaf haar veranderd had, en ik wilde echt begrijpen wat ze daarmee bedoelde. Ik bedacht me dat het interessant zou zijn om een narratief te bouwen over hoe hele kleine dingen en sonische elementen haar hebben gevormd tot wie ze is geworden.”
In de voorstelling verweeft Geitani beeld, geluid en stem tot een filmische ervaring die de grens tussen concert en performance doet vervagen. Zijn aanpak is niet louter biografisch, maar poëtisch: hij probeert de essentie van Umm Kulthum te benaderen door haar repertoire, haar verhaal en haar inspiratiebronnen opnieuw te laten resoneren in een eigentijdse vorm.
De stem van Mireille Bittar
De Nederlands-Syrische sopraan Mireille Bittar vertolkt het vroege repertoire van Umm Kulthum met een intense, persoonlijke betrokkenheid.
“Deze productie raakt iets heel persoonlijks in mij. De muziek van Umm Kulthum was altijd een onderdeel van mijn leven, of het nu thuis was, op de radio, of verweven in de herinneringen die mij hebben gevormd. Haar stem draagt niet alleen melodieën, maar ook emoties, kracht en een gevoel van verbondenheid dat grenzen overstijgt. Het werken met het Marmoucha Orkest aan dit project biedt mij de kans om opnieuw contact te maken met dat deel van mijn erfgoed, niet alleen als zangeres, maar als iemand die diep verbonden is met zowel Arabische als Westerse culturen. Het voelt alsof de cirkel nu rond is: het eren van waar ik vandaan kom, terwijl ik die reis met een nieuw publiek deel.”
Velen in het gezelschap herkennen het gevoel dat Mireille beschrijft: Umm Kulthum als symbool van herinnering, trots en emotionele verbondenheid.
Een ode met nieuwe klanken
De Spaanse hoboïste en arrangeur Maripepa Contreras noemt de voorstelling een eerbetoon met een eigentijdse klank:
“We gebruiken live electronics, we hebben een strijkkwartet, fluit en hobo, een ritmische sectie; we spelen veel verschillende stijlen, maar allemaal met originele liedjes van Umm Kulthum.”
Maripepa bestudeerde de muziek van Umm Kulthum nauwkeurig om de ornamenten te schrijven, die ze beschrijft als “the sound between the notes”. De arrangementen variëren van klassiek tot jazzy en soms juist uitgesproken traditioneel, maar altijd met respect voor de oorspronkelijke klankwereld.
De artistieke benadering van Arin Keshishi
Arin Keshishi, artistiek leider van Marmoucha Orchestra, benadrukt dat de voorstelling niet draait om nostalgie, maar om vernieuwing:
“We wilden vooral de minder bekende aspecten van haar leven belichten: de momenten die juist vaak bepalend zijn in het kunstenaarschap. Wat beïnvloedde haar aan het begin van haar carrière, en wat dreef haar in een bepaalde richting? Dat soort vragen spelen een belangrijke rol in onze benadering. Artistiek gezien doen we wat we als Marmoucha Orchestra altijd doen: we hervormen, herinterpreteren en brengen ons eigen geluid. We creëren een diverse mix van westerse en Arabische muziek, altijd met veel respect voor de traditie, maar met de ambitie om iets nieuws te laten ontstaan.”
Een levende erfenis
The Phonograph Changed Me is daarmee veel meer dan een eerbetoon. Het is een artistieke verkenning van klank, identiteit en cultuur. De voorstelling vormt een reis door een cruciale periode in de Arabische en wereldmuziekgeschiedenis, waarin Umm Kulthums uitzonderlijke visie en stem nog altijd weerklinken. The Phonograph Changed Me is een uitnodiging om de Ster van het Oosten opnieuw te beleven, in een licht dat even modern als tijdloos is. De eerste uitvoering van deze voorstelling vond plaats tijdens de uitverkocht premiere van het Rotterdam Arab Film Festival op 28 mei j.l. en werd met veel lof ontvangen.
