De nogal bizarre soap rondom het Nederlands Fotomuseum is dit weekend aan een nieuw seizoen begonnen. De Volkskrant publiceerde de resultaten van een vertrouwelijk ‘cultuuronderzoek’ dat door Bureau Unravelling is uitgevoerd onder het personeel en oud-personeelsleden van het Nederlands Fotomuseum.
De timing van het ‘lek’ is opvallend: komende dinsdag 24 maart dient een eerste rechtszaak die de ontslagen directeur-bestuurder Birgit Donker heeft aangespannen tegen de Raad van Toezicht. Een kansrijke rechtszaak, volgens insiders.
Vragen, vragen…
Het ‘cultuuronderzoek’, waaruit de Volkskrant citeert, levert grotendeels een bevestiging op van wat de Volkskrant eerder optekende uit de mond van een zeer beperkt aantal ex-werknemers. Het nu niet-gepubliceerde, vertrouwelijke onderzoek zou volgens de Volkskrant een gruwelijk beeld geven van de werkcultuur bij het Nederlands Fotomuseum: “Waar gezag gebaseerd is op overtuiging en argumentatie, ervaarden (oud-)medewerkers dat de directeur-bestuurder (Donker, red.) zich herhaaldelijk beriep op haar positie om besluiten af te dwingen, zonder inhoudelijke onderbouwing of dialoog.”
Nu roept dit artikel, de timing en de omschrijving van het onderzoek nogal wat vragen op, die de Volkskrant helaas nalaat te stellen. Zo zijn alle 92 huidige en oud-personeelsleden benaderd om me te werken, maar reageerden slechts 39 personen. Van die groep zijn vervolgens 28 mensen geïnterviewd. De respons is dus best laag te noemen.
‘Hoe zou dat komen?’ vraagt een journalist zich dan af.
Ontmoedigend
Zouden er redenen kunnen zijn voor een oud-personeelslid om niet mee te werken? Jazeker, stelt de deskundige die we daarover raadpleegden. Sterker nog: de oproep om aan het onderzoek mee te werken, die door de RvT aan de (oud-)medewerkers is gestuurd, is sterk ontmoedigend voor mensen met een positief verhaal over de ontslagen directeur-bestuurder.
Maar misschien is het goed te beginnen met die oproep, want die kregen we in handen van een van de personeelsleden. We lopen de brief van de Raad van Toezicht even rustig door.
Opzet cultuuronderzoek Nederlands Fotomuseum
Arnhem, 18 september 2024
De Raad van Toezicht (hierna: RvT) van het Nederlands Fotomuseum heeft besloten een cultuuronderzoek te laten uitvoeren naar aanleiding van signalen van (oud)medewerkers. Naar aanleiding van het vertrek van de directeur-bestuurder spraken meerdere (oud)medewerkers de wens uit hun ervaringen te delen, mede met het ook op verwerking en herstel. Het onderzoek wordt uitgevoerd door onderzoekers van Uravelling Onderzoek en Advies.
Dit cultuuronderzoek richt zich op de twee gerelateerde begrippen sociale en psychologische veiligheid. Sociale veiligheid is de mate waarin werknemers beschermd zijn en zich beschermd voelen tegen risico’s veroorzaakt door anderen. Zo’n risico kan grensoverschrijdend gedrag zijn, maar bijvoorbeeld ook een gebrek aan ontwikkelingskansen of waardering van werk. Psychologische veiligheid is een werkomgeving waarin werknemers zonder angst zichzelf kunnen zijn, fouten kunnen maken, zich kunnen uitspreken, ook tegenover collega’s met een andere mening, functie of positie binnen de organisatie.
Integriteitsonderzoek
Nu is dus de vraag: is dit echt een cultuuronderzoek?
De term “cultuuronderzoek” is waarschijnlijk bewust gekozen als minder beladen1 en inclusievere framing. Inhoudelijk lijkt het namelijk nogal sterk op een integriteitsonderzoek2 naar grensoverschrijdend gedrag van de directeur-bestuurder. Dat is dus meer dan een routinematig cultuuronderzoek.
De aanleiding die de RvT geeft, is zogezegd reactief, niet proactief. Het onderzoek is – zo stelt de RvT – gestart naar aanleiding van concrete signalen van (oud)medewerkers, niet als reguliere meting of strategische exercitie. Bovendien benoemt de RvT zichzelf als opdrachtgever, en niet het management. Dat is ongebruikelijk bij gewone cultuurtrajecten. Dat de RvT net iemand uit eigen gelederen had benoemd tot directeur-bestuurder a.i. doet daar niets aan af. Het toont aan hoe verstrengeld de boel daar inmiddels was.
Klachten
Komen we bij de hoofdvragen. Dit schrijft de RvT:
1. Hoe hebben de (oud)medewerkers van het Nederlands Fotomuseum de cultuur binnen de organisatie ervaren in de periode van 2019–2023?
2. In hoeverre is de leiderschapsstijl van de voormalig directeur/bestuurder van invloed geweest op de ervaren sfeer op de werkvloer/cultuur?
3. Welke signalen of meldingen zijn gedaan over sociale of psychologische veiligheid, of over de leiderschapsstijl van de directeur-bestuurder en hoe zijn deze signalen of meldingen opgevolgd?
4. Wat zijn dieper liggende oorzaken van een mogelijk ervaren tekort aan sociale en/of psychologische veiligheid binnen de organisatie?
5. Welke lessen kunnen worden getrokken voor de organisatie en de Raad van Toezicht, met het oog op herstel en verbetering en als startpunt voor de nieuwe directeur?
Historisch afgebakend
Deze vragen hebben dus helemaal niets met een ‘cultuuronderzoek’ te maken. De vragen gaan immers specifiek over de directeur-bestuurder. Vraag 3 vraagt zelfs expliciet naar klachten over haar leiderschapsstijl en hoe die zijn opgepakt. Dat noemen we gericht onderzoek naar een persoon, niet naar een algemene cultuur. Bovendien is het tijdvak 2019–2025 historisch afgebakend. Cultuuronderzoeken kijken doorgaans naar het heden; een historische afbakening suggereert dat er iets specifieks te onderzoeken valt uit die periode. Komen we op ‘grensoverschrijdend gedrag’. Dat wordt expliciet benoemd als voorbeeld van een risico. Dat is taal uit integriteitsonderzoeken.
De term ‘cultuuronderzoek’ kunnen we dus als misleidend benoemen. De opzet lijkt meer een onderbouwingsinstrument voor een al genomen of voorgenomen beslissing dan als open onderzoek.
Vertrouwelijk
Gaan we verder. Het kopje ‘Vrijwaring, vertrouwelijkheid, veiligheid en borging van privacy’ is grappig.
De RvT en het bestuur van het Nederlands Fotomuseum geven (oud)medewerkers toestemming om naar eigen inzicht medwerking te verlenen aan dit onderzoek. Dat betekent dat (oud)medewerkers Unravelling vrijelijk ingormatie mogen verstrekken en dat dit nooit zal worden geduid als een schending van een geheimhoudingsverplichting of als schending van enige andere verplichting uit hoofde van een arbeidsovereenkomst, een vaststellingsovereenkomst of enige andere overeenkomst. Om de vertrouwelijkheid, privacy en de veiligheid van (oud)medewerkers te waarborgen deelt Unravelling met niemand welke personen een bijdrage leveren aan het onderzoek. Dat betekent dat ook de RvT niet door Unravelling wordt geïnformeerd welke personen meewerken.
Uitnodiging voor deelname aan het onderzoek
Bij deze nodigen we alle (oud)medewerkers in de periode 20219 (sic) t/m 2025 uit om deel te nemen aan het onderzoek. Het onderzoek bestaat uit een enquête en een interview. Voor deelname? Stuur ons dan, bij voorkeur vanuit uw privé e-mailadres, een e-mail aan: [e-mailadres]. Alle respondenten worden geïnterviewd.
In beginsel kunnen alle (oud)medewerkers in de periode 2019 t/m 2025 deelnemen aan dit onderzoek. […]
Tijdens de interviews gaan we in op specifieke situaties of gebeurtenissen die volgens u kenmerkend waren voor het werkklimaat. Uit praktische overwegingen zal het niet mogelijk zijn om met alle geïnteresseerde (oud)medewerkers individueel te spreken. Dit hangt mede af van het aantal aanmeldingen. Wij beginnen met gesprekken met een aantal (oud)medewerkers op uitnodiging. Er worden gesprekken gehouden in de periode september t/m december 2025. Een gesprek duurt circa 1,5 uur en vindt plaats op een neutrale locatie in Rotterdam. Een gesprek kan ook digitaal plaatsvinden.
Geframed
Na lezing van deze uitnodiging aan nadrukkelijk alle betrokkenen (hoewel zeker twee personeelsleden geen uitnodiging ontvingen): hoe schat je zelf de kans in dat je mee zou doen als je alleen maar positieve ervaringen hebt met de ontslagen directeur-bestuurder? De zaak is nogal duidelijk geframed: wie geen klachten heeft, voelt zich minder aangesproken. Bovendien zullen mensen met goede ervaringen minder gemotiveerd zijn om anderhalf uur te investeren in een interview. Komt nog bij dat de nadruk op vertrouwelijkheid en veiligheid impliceert dat er iets te vrezen valt.
Gezien de ontwikkelingen zal dat positief gestemde deelnemers afschrikken. Met een duur woord heet dat zelfselectiebias: de kans is levensgroot dat deze steekproef overwegend bestaat uit mensen met negatieve ervaringen, simpelweg omdat zij de enigen zijn die zich aanmelden.
Alarmbellen
Is dat een verregaande conclusie? Onze deskundige zegt van niet. Unravelling is ingehuurd door de RvT, die een belang heeft bij een bepaalde uitkomst. Er is geen controlegroep of objectieve nulmeting. Het onderzoek gaat over beleving, niet over feiten. de aangekondigde interviews kunnen sterk interpretatief zijn.
Hoe weet je wat de onderzoekers bepalen als ‘kenmerkend’ voor de ‘cultuur’? Er is ook geen enkele transparantie over hoe de bevindingen worden gewogen. Dat leidt ertoe dat vooraf de conclusies al moeilijk te falsifiëren zijn. Wie zou er tegen in kunnen gaan als de bevindingen eenzijdig zijn?
Genoeg reden dus voor elke zichzelf respecterende journalist om het onderzoek heel erg kritisch te bekijken. Dat lezen we alleen niet in de Volkskrant. We lezen ook niet welke nieuwe klachten er naar voren zijn gekomen uit dit als ‘cultuuronderzoek’ vermomde integriteitsonderzoek.
De grote non-respons, in combinatie met het aantoonbaar niet benaderen van zeker twee personeelsleden met een positief verhaal, zou alle alarmbellen af moeten laten gaan. Helaas tikt de journalist die eerder al zorgde voor een reprimande aan het adres van de Volkskrant kritiekloos door.
Zou de Raad voor de Journalistiek nog een plekje in de agenda vrij hebben?
- https://www.questionpro.com/blog/nl/cultuur-onderzoek/ ↩︎
- https://www.bureauintegriteit.nl/onderzoek/integriteitsonderzoek ↩︎
Nederlands 
English (UK) 
Français 