Wat is een artistieke ruimte?

De afgelopen jaren ben ik gefascineerd geraakt door de vraag wat een artistieke ruimte nu eigenlijk is. Waar is kunst werkelijk vrij? Waarom gaat ze zo vaak gepaard met regels, prijzen en sociale conventies? Als we een museum of galerie bezoeken, maken we niet echt kunst, maar consumeren we die: we betalen voor een kaartje en houden ons aan strikte gedragsregels. Deze ruimtes moedigen mensen niet aan om zelf kunst te maken, en ze zijn geen volwaardig alternatief voor een winkelcentrum, omdat ze dezelfde logica volgen. Moeten we kunst dan buiten het museum brengen?

Een concept dat ik bijzonder nuttig vond om deze vraag te beantwoorden, is Edward Soja’s notie van “Thirdspace”. Voor Soja is ruimte niet louter een fysieke container, maar wordt ze ook gevormd door de betekenissen, verhalen en machtsverhoudingen die we erop projecteren. Een fabriek en een museum kunnen hetzelfde gebouw innemen, maar het zijn totaal verschillende ruimtes, omdat wat ze definieert niet hun muren zijn, maar wat er binnenin gebeurt, en wie daarover beslist. In Choosing the Margin as a Space of Radical Openness, een tekst die vaak door Soja wordt aangehaald, gaat bell hooks nog een stap verder en stelt dat ruimtes kunnen worden onderbroken, toegeëigend en getransformeerd door middel van artistieke en literaire praktijken. Vanuit dit perspectief is ruimte nooit neutraal: het is altijd een politieke keuze.

Tegenwoordig is het idee om ruimtes die voorheen een andere functie hadden, een geheel andere bestemming te geven, erg populair. We zien dit vaak in de kunst: tentoonstellingen worden nu gehouden in voormalige fabrieken, kerken en diverse leegstaande gebouwen. Niet alleen openbare kunst, maar ook samengestelde tentoonstellingen in ruimtes die ver verwijderd zijn van officiële musea en galeries. Wat verandert, is wat er binnen gebeurt. Veel herbestemde ruimtes zijn uiteindelijk echter slechts uitingen van gentrificatie. Ik ben er zeker van dat iedereen wel een ruimte in zijn stad kan bedenken die is gentrificeerd: waar de zogenaamd artistieke locaties gewoon chique plekken zijn waar een cocktail onredelijk veel geld kost, en kunst niet eens vrij toegankelijk is, omdat je, net als in elk museum, moet betalen om binnen te komen of iets te consumeren. Ik denk bijvoorbeeld aan NoLo, een wijk in Milaan waar vroeger vooral mensen met een lager inkomen woonden, met betaalbare huizenprijzen. Tegenwoordig is de wijk duurder geworden, met chique bars en restaurants die er hun intrek hebben genomen. De herbestemming was nooit bedoeld voor de mensen die er al woonden; niemand heeft hen gevraagd welke voorzieningen ze nodig hadden. Het was bedoeld om de wijk aantrekkelijk te maken voor rijkere bewoners, door meer plekken te creëren waar geld kan worden uitgegeven.

Toch zijn er ruimtes die oprecht streven naar vrijheid en creativiteit, en ik ging op zoek naar die ruimtes en naar wat ze zo bijzonder maakt. De eerste is Ruigoord, net buiten het centrum van Amsterdam, vlak bij de haven. Ruigoord bestond eeuwenlang als boerendorp voordat het in de jaren zestig werd gekraakt door een artistieke gemeenschap; hoewel het niet langer mogelijk is om er te wonen, hebben sommige kunstenaars er nog steeds hun atelier. Ruigoord organiseert ook festivals en is altijd open voor het publiek. Ik geloof dat het is wat filosofe Hannah Arendt een “ruimte van verschijning” zou noemen: een ruimte die wordt bepaald door de daad van collectieve creatie, en een van de weinige plekken waar kunst werkelijk vrij kan bestaan. Ik werd door Ruigoord rondgeleid door Roman, die daar is opgegroeid, en hij liet me de plek zien en alle tegenstrijdigheden die daarbij horen: in ons gesprek vertelde hij over de lokale politiek, met verschillende facties en uiteenlopende meningen over hoe de ruimte beheerd moet worden, en over de buitengewone vrijheid die kinderen krijgen die daar opgroeien.

De tweede plek is OostWest, gelegen in het industriegebied van Amersfoort. Net als Ruigoord biedt OostWest creatieve ateliers voor kunstenaars, maar er worden ook dj-sets, workshops en cursussen georganiseerd; een ruimte die altijd openstaat voor bezoekers, en dat is precies wat ik deed toen ik er op bezoek was. Ik kreeg de kans om met Rob, een van de oprichters, te spreken en terwijl hij me rondleidde, legden zowel hij als een kunstenaar die daar werkt de belangrijkste kracht van OostWest uit: dat kunstenaars niet in afzondering creëren, maar elkaar kunnen inspireren en in contact kunnen komen met de mensen die binnenlopen. OostWest wordt niet bepaald door zijn oorspronkelijke functie als industriële container, maar door wat er binnenin gebeurt. Dit brengt ons terug bij het concept van Thirdspace: de ontologische betekenis ervan bepaalt de rol van OostWest veel meer dan de materiële verschijning.

De belangrijkste waarde van zowel Ruigoord als OostWest is ongetwijfeld hun gemeenschapsgevoel. Daar staat kunst niet geïsoleerd, tentoongesteld achter glas op witte muren. Kunst leeft door contact tussen mensen, niet door consumentisme en regels. Kunst vrij, toegankelijk en open voor iedereen maken is ook een manier om de wereld creatiever te maken, en mensen aan te moedigen zelf kunst te maken, als een middel tot expressie en vrijheid.

Waardeer dit artikel!