De Deconfiture van een cultuuronderzoek

Sommige dossiers worden ingewikkeld door wat er gebeurt. Andere door de manier waarop er vervolgens over wordt gecommuniceerd. Het cultuuronderzoek rond het Nederlands Fotomuseum lijkt inmiddels beide kenmerken in zich te verenigen. 

Vorige week verscheen op de website van onderzoeksbureau Unravelling een casestudy over het cultuuronderzoek dat het bureau uitvoerde in opdracht van de Raad van Toezicht van het museum. De publicatie werd actief via LinkedIn onder de aandacht gebracht door de betrokken onderzoekers. Een dag later waren zowel de pagina op de Unravelling website als de LinkedIn berichten weer verdwenen. 

Dat is echt bijzonder. Websites worden aangepast, teksten worden herschreven en soms verdwijnen publicaties weer uit beeld, maar niet zomaar. Opvallend is bovendien dat deze casestudy de enige publieke inkijk vormde in een onderzoek dat tot op heden vertrouwelijk is gebleven. Volgens het jaarverslag van het museum werd het rapport uitsluitend gedeeld met (oud-)medewerkers en enkele belangrijke stakeholders. Het brede publiek kreeg het onderzoek of de uitkomsten nooit te zien. 

De casestudy bij Unravelling ging bovendien verder dan een beschrijving van onderzoeksmethoden of procesaanpak. Er werden conclusies gepresenteerd over zaken als leiderschap, machtsmisbruik, intimidatie, angst en falende checks and balances. Aantallen respondenten werden genoemd, oorzaken benoemd en verbanden gelegd. Daarmee werd een vertrouwelijk onderzoek alsnog onderdeel van het publieke debat, niet als rapport, maar als samenvatting van een rapport.

Dat roept vragen op die verder gaan dan de inhoud van het onderzoek zelf. Wie besloot dat een vertrouwelijk cultuuronderzoek geschikt was als marketingcasus? Was daar expliciete toestemming voor gegeven door de opdrachtgever? En wisten de medewerkers en oud-medewerkers die deelnamen aan interviews en enquêtes dat hun bijdragen uiteindelijk indirect onderdeel konden worden van een publieke promotionele publicatie?

 Juist dat punt krijgt extra gewicht omdat onderzoeken naar sociale veiligheid de afgelopen jaren onderwerp zijn geworden van een intensief maatschappelijk debat. Regeringscommissaris Mariëtte Hamer wees recent nog op het risico dat mensen ernstige reputatieschade kunnen oplopen wanneer onderzoeken onvoldoende zorgvuldig worden uitgevoerd of wanneer conclusies buiten hun oorspronkelijke context terechtkomen. Haar aanbevelingen draaien niet alleen om de kwaliteit van onderzoek, maar ook om transparantie, proportionaliteit, deskundigheid en onafhankelijk toezicht op de onderzoekers zelf. 

Tegen die achtergrond wordt de verdwenen casestudy interessanter dan zij wellicht bedoeld was te zijn.

Opvallend was bijvoorbeeld dat het onderzoek niet alleen kritisch was over het voormalige bestuur van het museum, maar ook over de governance van de organisatie zelf. Volgens de gepubliceerde samenvatting functioneerden de checks & balances onvoldoende en was de Raad van Toezicht lange tijd onvoldoende zichtbaar en benaderbaar voor medewerkers. Daardoor zouden signalen over spanningen binnen de organisatie niet tijdig zijn opgepakt.

 Dat maakt de constructie bijzonder. De opdrachtgever van het onderzoek werd immers tegelijkertijd onderwerp van de kritiek. Vervolgens verscheen een publieke samenvatting van datzelfde onderzoek, waarna die zonder toelichting weer werd verwijderd. Een verklaring van Unravelling bleef uit. Een reactie van het Nederlands Fotomuseum eveneens. Een excuus richting betrokkenen kwam er vooralsnog niet.

 Interessant daarbij is ook de positie van het onderzoeksbureau zelf. Unravelling benadrukt in zijn privacyverklaring het belang van vertrouwelijkheid, zorgvuldigheid en doelgebonden verwerking van onderzoeksgegevens. Tegelijkertijd blijkt uit de eigen klachtenregeling dat klachten in eerste instantie worden behandeld door de directeur van het bureau zelf. Pas daarna bestaat de mogelijkheid van beroep bij een onafhankelijke klachtencommissie.

Dat is een opmerkelijke constructie voor een organisatie die anderen onderzoekt op governance, onafhankelijkheid en sociale veiligheid. Juist in deze sector klinkt steeds vaker de oproep dat niet alleen onderzochte organisaties, maar ook onderzoekers zelf zichtbaar moeten voldoen aan de standaarden die zij bij anderen beoordelen.

 Misschien is dat uiteindelijk het meest fascinerende aspect van deze affaire. Niet het bestaan van een cultuuronderzoek. Niet eens de inhoud ervan. Maar het feit dat een onderzoek dat bedoeld was om helderheid te brengen over cultuur, leiderschap en toezicht uiteindelijk zelf vragen oproept over cultuur, leiderschap en toezicht.

 Ondertussen probeert het Nederlands Fotomuseum vooruit te kijken. Santos is geopend, een nieuwe directie is aangetreden en het jaarverslag spreekt over een nieuw hoofdstuk. Toch blijft het verleden zich aandienen in de details. Een vertrouwelijk rapport dat niet openbaar is. Een marketingcasestudy die wel verschijnt. Een publicatie die vervolgens weer verdwijnt. Een sector die werkt aan hogere standaarden voor onderzoek naar sociale veiligheid.

Het zijn precies die details die maken dat het ontrafelen van deze casus inmiddels minstens zo interessant is geworden als het cultuuronderzoek waarmee het begon.

Waardeer dit artikel!