Zelden met zoveel frisse tegenzin naar een Holland Festival-voorstelling gegaan als deze. Nog minder vaak zo blij, opgewekt, vrolijk en intellectueel verhelderd van een Holland Festival-voorstelling teruggekeerd als van Brechts First Play, op donderdag 18 juni 2026. De tegenzin zat hem erin dat het stuk Baal, een jeugdwerk van Bertolt Brecht, de grote toneelvernieuwer van de 20ste eeuw, een niet om door te komen wangedrocht van een toneeltekst is, met een nare titelrol van een grensoverschrijdende kunstenaar, schetsmatige bijfiguren, tenenkrommende vrouwenhaat en een dom, achterhaald mensbeeld.
Komt nog bij dat het stuk door Ierse theatermakers in China gemaakt is, met geld van het Holland Festival, waarin ik niets anders kon vermoeden dan een ziek plot van de Chinese overheid om met een charme-offensief, erger dan TikTok, de nieuwe zijderoute naar het Amsterdamse Leidseplein door te trekken. Alsof ze daar niet van de censuur aan elkaar hingen, met hun afschuw van westerse democratie!
Terechte vragen
Ik snapte er, kortom niets van, en deponeerde al deze opgekropte vragen vooraf – heel brutaal – op het bordje van de Chinese producent, aan wie ik door een goede kennis uit Duitsland werd voorgesteld op het terras van het gebouw dat door iemand over wie we het nooit meer hebben van naam is veranderd. De uiterst vriendelijke man barstte in lachen uit. “die vragen zijn heel terecht,” zei hij, “maar laten we elkaar na afloop spreken, dan hoor ik graag wat je ervan vond.”
Om half negen begon de voorstelling. Om vijf over half negen zat ik met een interessante mengeling van verbijstering, geluk, ingehouden schater en diepe bewondering in mijn stoel naar het podium te kijken. En er zouden nog bijna twee uur volgen waarin al die emoties alleen maar verder zouden worden opgevoerd. Wat was er gebeurd?
Onwelgevallige inhoud
Het wonder beschrijven doet geen recht aan de creatieve inzet van alle makers. In die eerste vijf minuten deden ze overigens weinig anders dan al de vragen die ik vooraf aan de producent had gesteld, herhalen en beantwoorden. Ja, het is een draak van een toneelstuk, zeiden ze. Stomme personages ook, bizarre vrouwenhaat, houterige teksten? Je zegt het, wij weten het. Met geen goed fatsoen nog speelbaar.
En waarom zijn wij, twee Ieren, in godesnaam naar Bejing gegaan om dit stuk te ensceneren? Nou, precies daarom: Baal van Bertolt Brecht is namelijk een Chinees toneelstuk. Omdat ze daar alles weten van hoe om te gaan met onwelgevallige inhoud.
Want dat is dus wat je doet met stomme toneelstukken: die speel je niet, of je probeert er iets moois van te maken, zoals de BBC in 1982 probeerde met David Bowie in de titelrol. Dat is historische tv die vooral historisch is, want nooit meer herhaald, al is de ep met drie liedjes van Bowie nog altijd te beluisteren. En nu we het toch over Bowie hebben, zeggen de Chinese acteurs, deed die het niet met minderjarigen, in de seventies? Waarom is die eigenlijk nooit gecanceld?
Technisch volmaakt
Over dat cancelen gaat het dus, en daar zijn ze in China beter in dan bij ons. Willen we graag denken. Daar kun je woorden wegpiepen, maar ook gewoon mensen compleet wegsjoppen. In Brechts First Play gebeurt dat live op het toneel, voor je ogen. Ze hebben het beeld verticaal in tweeën gedeeld. De onderste helft is een blauw geschilderd toneel met de echte acteurs, de bovenste helft is de gewenste versie, waarin met chroma key, welbekend van je beeldbeltools, een fictieve wereld is geschapen waarin de handeling van context is voorzien, en – inderdaad – de onwelgevallige inhoud naar believen kan worden weggesjopt.
Technisch is het volmaakt zonder de protserigheid die we kennen van de multimediale producties van Internationaal Theater Amsterdam, vroeger. De relativerende humor (ook onbekend in dat gebouw) voegt er vervolgens nog een ontzettend fijne laag van menselijkheid aan toe: dat zie je eigenlijk nooit bij ons. Die dead pan is essentieel.
Veel spannender
Titelrol Baal is beneden zichtbaar als de in China bekende steracteur die hij is, boven is hij een verzameling blokjes, terwijl de rest er gewoon bij staat. Of niet, want hoe los je een verkrachtingsscène op in een cultuur waar iedere vorm van naaktheid ten strengste verboden is? Door het letterlijk voor je ogen onzichtbaar te maken. Veel spannender ook, trouwens.
In Brechts First Play laten de Ierse theatermakers Ben Kidd en Bush Moukarzel je diep doorvoelen wat de kunst van het weglaten is. Na afloop vertelde Ben Kidd me dat het nog altijd spannend is hoe de Chinese censor op het stuk zal reageren. Er gebeurt niets onvertogens, mogelijk verontrustende tekst wordt hoorbaar weggepiept en toch weet iedereen waar het over gaat, maar hoe censureer je dat? Daar zit een schoonheid in die we een beetje kwijt zijn geraakt in Nederland, waar we wereldwijd faam hebben opgebouwd met onze brutaliteit en schaamteloosheid.
Magische camera
De makers van Dead Center en het Bejing Repertory Theater waren dus vooral een beetje bezorgd over ons, de openhartige Hollandse toeschouwers, die het mogelijk allemaal veel te netjes zouden vinden. Maar het was dus helemaal niet netjes. De verbeelding zit in de zaal, en tussen de oren van de toeschouwers. Daar worden voortdurend dingen weggepiept, vooral de eigen misstappen. En anders hebben we altijd nog het geitenbokje, dat we, beladen met onze zonden, op een feestdag de woestijn in kunnen jagen. En dat noemen we dan Matthijs, Michael, Ali, of Marco. En soms – eventjes – Johan.
Als op zeker moment de magische camera de zaal in draait, wordt die boodschap, brechtiaanser dan Brecht ooit had durven hopen, glashelder.
Nederlands 
English (UK) 
Français 