Een museumdirecteur tussen de AI-strategen

Prof. Dr. Michael Decker was op 8 oktober een vreemde eend in de bijt op het AI@Strategy-congres in München. Tussen de technologie- en business professionals sprak de bestuurder van het Deutsches Museum over kunstmatige intelligentie en mensachtige robots. Zijn aanwezigheid bracht een perspectief binnen dat op een congres over AI-strategie en productiviteit gemakkelijk naar de achtergrond verdwijnt: technologie krijgt haar betekenis in de samenleving waarin ze wordt gebruikt. Juist door zijn bijzondere achtergrond kon Decker laten zien hoe technologie en de culturele sector samengaan.

Decker is natuurkundige, maar zijn loopbaan voerde hem ook naar de filosofie en het onderzoek naar maatschappelijke gevolgen van technologie. Aan het Karlsruher Institut für Technologie was hij hoogleraar techniekbeoordeling, bij het filosofie-instituut en leidde hij het domein Informatica, Economie en Maatschappij. Sinds juni 2025 staat hij aan het hoofd van het Deutsches Museum. Daarnaast is hij hoogleraar wetenschapscommunicatie en techniekbeoordeling aan de Technische Universität München. Die combinatie geeft hem een ruime blik op innovatie: hij kent de technische mogelijkheden, onderzoekt de maatschappelijke consequenties en draagt verantwoordelijkheid voor een instelling waar een breed publiek ermee kennismaakt.

Zijn presentatie ging over physical AI, kunstmatige intelligentie die via een ‘lichaam’ in de fysieke wereld handelt. Waar een taalmodel teksten produceert, kan een robot met sensoren, een besturingssysteem en bewegende onderdelen daadwerkelijk iets verplaatsen of een handeling uitvoeren. Decker verwacht dat deze ontwikkeling de komende decennia ingrijpende veranderingen kan veroorzaken. Vooral mensachtige robots interesseren hem, omdat zij kunnen functioneren in een omgeving die voor mensen is gebouwd en mogelijk werkzaamheden in de dienstensector kunnen overnemen.

De manier waarop hij die toekomst benaderde, was minstens zo relevant als de machines zelf. Vanuit zijn vakgebied, technology assessment, onderzocht hij hoe technische mogelijkheden samenhangen met economische, juridische en ethische vragen. Innovatie brengt winnaars en verliezers voort, herinnerde hij zijn publiek met een verwijzing naar econoom Joseph Schumpeter. Een gunstig effect voor de ene groep kan voor een andere groep nadelig uitpakken. Wie over vooruitgang spreekt, moet daarom duidelijk maken wie daarvan profiteert, wie de kosten draagt en hoe betrokkenen invloed krijgen op de verandering.

Voor de culturele sector biedt die benadering een vruchtbaar vertrekpunt. AI kan werkzaamheden versnellen, collecties toegankelijker maken en nieuwe vormen van publiekscontact mogelijk maken. De beoordeling daarvan vraagt ook aandacht voor de kennis van medewerkers, de positie van makers en de ervaringen van bezoekers. Wanneer een instelling taken overdraagt aan een systeem, verandert immers ook wie selecteert, interpreteert en uitlegt. Decker werkte zulke culturele toepassingen tijdens zijn presentatie niet afzonderlijk uit, maar zijn betoog maakt duidelijk waarom die vragen onderdeel horen te zijn van iedere beslissing over technologie.

Dat verband werd tastbaar toen hij uitlegde waarom robots een menselijke vorm krijgen. Onze keukens, laden en trappen zijn ingericht op menselijke afmetingen en bewegingen. Een robot met vergelijkbare armen en benen kan zich gemakkelijker in die omgeving bewegen. Ook het aanleren van een handeling door die voor te doen, wordt eenvoudiger wanneer de machine ongeveer dezelfde beweging kan maken. De menselijke vorm is daarmee een praktische keuze, al heeft ze gevolgen die verder reiken dan het ontwerp.

Mensen schrijven zulke machines namelijk gemakkelijk menselijke eigenschappen toe. Volgens Decker kan een robot intelligenter lijken dan zij werkelijk is doordat zij vloeiend spreekt en herkenbaar beweegt. Een gezicht dat gevoelens lijkt uit te drukken, versterkt die indruk. Daarmee raakt robotica aan een terrein waarop de culturele sector veel ervaring heeft: de manier waarop een verschijning betekenis oproept. In theater, film en beeldende kunst herkennen we voortdurend bedoelingen en emoties in stemmen, lichamen en gebaren. Diezelfde gevoeligheid nemen we mee wanneer we een mensachtige machine ontmoeten.

Een robot die bezoekers in een museum te woord staat, zou daardoor meer doen dan informatie aanbieden. Haar stem, uiterlijk en gedrag bepalen mede hoeveel vertrouwen mensen in haar stellen. Een overtuigend antwoord kan de indruk wekken dat er begrip achter schuilt, terwijl een bezoeker moeilijk kan beoordelen wat het systeem werkelijk kan. Voor een culturele instelling hoort de vormgeving van zo’n ontmoeting daarom bij haar verantwoordelijkheid voor kennisoverdracht. Zij moet begrijpen welke verwachtingen ze oproept en hoe die verwachtingen de ervaring van haar publiek beïnvloeden.

Decker temperde ondertussen het enthousiasme over spectaculaire demonstraties. Een robot die danst of snel loopt, beheerst daarmee nog niet de veelzijdigheid van het menselijk handelen. Handvaardigheid blijft een uitdaging, evenals het omgaan met een omgeving die van dag tot dag verandert. De fysieke wereld vraagt kennis van materialen, krachten en onverwachte omstandigheden. De grote hoeveelheid gegevens waarmee taalmodellen kunnen worden getraind, heeft volgens hem nog geen vergelijkbare tegenhanger voor al dat lichamelijke handelen.

Voor cultuurinstellingen is dat een herkenbaar onderscheid. Een restaurator voelt hoe een materiaal reageert, een musicus stemt beweging en timing op elkaar af en een toneeltechnicus past zijn werk aan wanneer een situatie verandert. Hun vakkennis leeft deels in het lichaam en ontwikkelt zich door ervaring. Deckers aandacht voor lichamelijke intelligentie maakt zichtbaar hoeveel er buiten taal en beschrijving valt. Bovendien wees hij op een risico van samenwerking met steeds krachtiger machines:

menselijke vaardigheden kunnen afnemen terwijl de verantwoordelijkheid bij de mens blijft liggen.

Juist een museum kan zulke ontwikkelingen in een groter verband plaatsen. Bij zijn aantreden beschreef Decker het Deutsches Museum als een plek waar nieuwe wetenschap en technologie worden getoond en waar hun maatschappelijke gevolgen besproken kunnen worden. Dat geeft de culturele sector een actieve rol in het gesprek over AI. Zij bewaart de ervaringen van eerdere technologische veranderingen en kan onderzoeken hoe nieuwe machines onze verbeelding, ons werk en onze omgang met elkaar beïnvloeden. Tussen de AI-strategen liet Decker zien waarom die culturele kennis nodig is om de toekomst van technologie vorm te geven.