Op zoek naar echt – IDFA DocLab 2025 is klaar met internet

IDFA DocLab, het programma voor alle digitale, immersieve en aanverwante kunstvormen, heeft dit jaar als thema ‘Off the Internet!’ (Het uitroepteken is van mij). Dat klinkt als een uitdagende strijdkreet, en tegelijkertijd voelt het een beetje vreemd. Want is het internet niet een vanzelfsprekende bondgenoot van die wondertuin vol digitale kunst die DocLab is?

‘Off the Internet’ is een reactie op de paradox van deze tijd, zo onderstreepte Caspar Sonnen (hoofd Nieuwe Media van IDFA) tijdens de IDFA-persconferentie. “We zijn tegenwoordig 24/7 door digitale technologie verbonden, en toch zijn we meer dan ooit op onszelf teruggeworpen, eenzaam en bezorgd. Zorgen sociale en digitale media er voor dat we vastzitten in een eeuwigdurend heden? Waar zijn verleden en toekomst, waar zijn wij zelf en de anderen, waar is de fysieke werkelijkheid buiten onze beeldschermen?”

In het begin was het internet een belofte die iedereen op de wereld met elkaar ging verbinden, nu is het manipulatiegereedschap in de handen van Big Tech. Sonnen maakt een vergelijking met ons eten. Ooit kookten we gewoon zelf, toen kwam fastfood als een heel welkome nieuwe uitvinding die uiteindelijk ook heel grote problemen veroorzaakt.

DocLab

Als ik terugkijk zie ik natuurlijk ook dat sinds 2007 jaar de ontwikkeling van het DocLab-programma parallel loopt met de groei van internet en wat zich daarop afspeelt. Misschien is DocLab juist daarom wel de uitgelezen plaats om je kritisch af te vragen hoe we via die nieuwe media toch bij een ervaring van de werkelijkheid kunnen komen.

Eigenlijk is dat iets wat je bij DocLab, dat heel breed van opzet is, altijd al kon doen. Ook het programma van dit jaar oogt niet heel anders dan andere jaren, al merkt Sonnen op dat het Off the Internet-thema wel iets was dat de programmeurs in het achterhoofd hielden. Zelf zie ik het in ieder geval als een nieuwe bril waarmee je dit jaar naar het aanbod kan kijken.

Brieven over internet

IDFA nodigt ons uit onze dagelijkse beeldschermen los te laten en ons bij DocLab onder te dompelen in nieuwe, ook fysieke ervaringen en mogelijkheden van verbinding. Ik snap dat dat nog steeds wat abstract klinkt, dus laten we eens speuren naar een paar illustratieve voorbeelden.

In de eerste plaats zijn er installaties en presentaties die het Internet ook expliciet als onderwerp hebben. Ik was direct al zeer onder de indruk van Life Needs Internet 2010-2025, een project van Jeroen van Loon. Vijftien jaar lang verzamelde hij handgeschreven brieven van mensen over de hele wereld die hem schrijven wat het internet voor hen betekent. Van scholieren tot ouderen die ooit heel erg aan die nieuwe communicatie moesten wennen.

Uit meer dan 1400 brieven maakte hij een selectie waar je direct bij binnenkomst in De Brakke Grond door kan bladeren. Je blijft kijken en lezen en kijken en lezen – gelukkig zijn er leesbaar geprinte en vertaalde trancripties. De digitale wereld is hier weer heel tastbaar, fysiek en handgeschreven geworden. Indrukwekkend.

Wees eens lesbisch

Een vast onderdeel van DocLab zijn natuurlijk allerlei VR-installaties, die inderdaad helemaal los staan van internet. Wel kunnen ze de vraag opwerpen of zo’n onderdompeling in zo’n virtuele wereld een echte ervaring is. Zoals bijvoorbeeld de Lesbian Simulator van Iris van der Meule. Het is een soort VR-game, waarin je na het opzetten van de VR-bril je eigen lesbische avatar maakt, vrolijk meedanst in raves maar ook lelijke bikken krijgt toegeworpen als mensen in de tram zien dat je hand in hand met je vriendin loopt. Als je zelf niet lesbisch bent kan je dus toch iets van die lesbische ervaring meekrijgen. Maar omdat voor een nadrukkelijk cartooneske vorm met veel olijke poppetjes is gekozen voelde het voor mij toch wat vluchtig allemaal. Grappig en uitnodigend is het wel, en met humor kan je natuurlijk veel duidelijk maken.

Explosief

Wel heftig en aangrijpend is The Exploding Girl VR van Caroline Poggi en Jonathan Vinel, eerder dit jaar geselecteerd voor het festival van Cannes. Het is een onderdompeling in de beleving van Candice, een jonge vrouw die het gevoel heeft dat ze iedere dag enkele keren explodeert. Wat je ook letterlijk ziet, in een wolk van ledematen en spattend bloed. ‘Wat wil mijn lichaam mij vertellen’, vraagt ze zich wanhopig af. Hoe surrealistisch soms ook, je mag dit zeker zien als de bijna tastbare verbeelding van een onderdompeling in iemands depressiviteit, angsten en eenzaamheid.

Weer een stap verder naar de harde werkelijkheid om ons heen gaat dan de VR-documentaire Under the Same Sky van Khalil Ashawi en Hadeel Arja. Aan de ene kant de zee, aan de andere kant de vijand. Gewapend met een 360-graden camera die beeld rondom vastlegt trekt de Palestijnse journalist Sami door de Gaza-strip. Als kijker ben je rondom gevangen in de vastlegging van deze rauwe realiteit, terwijl Sami spreekt met mensen die nog zoeken naar hun spullen tussen het puin. Ik heb deze VR zelf nog niet gezien, maar het gaat vergezeld van waarschuwingen voor heftige beelden van dood en menselijk lijden.

Bomscherven

Aanzienlijk gestileerder is de manier waarop In 36,000 Ways die andere oorlog, die in Oekraïne tastbaar maakt. In deze installatie van Karim Ben Khelifa stap ik een kleine ruimte binnen, zet een koptelefoon op, pakt het scherpgerande voorwerp dat daar ligt, en terwijl ik een hartslag hoor (niet die van mijzelf, als ik goed heb opgelet) kijk ik om mij heen en zie dat ik middenin van een wolk van scherven sta. Echte splinters van een fragmentatiebom, ook die scherpe scherf die ik in mijn hand heb. Een wonderbaarlijke, ingetogen ervaring die een moment van reflectie oproept.

Een en ander is nog maar een fractie van wat er in de DocLab Exhibition, de VR Gallery, de Interactieve Cinema en andere voorstellingen te ontdekken valt.

Theater uit een doos

Dan nog Handle With Care van het altijd zeer inventieve Belgische gezelschap Ontroerend Goed. Een voorstelling zonder acteurs. Het publiek maakt het zelf aan de hand van wat ze vinden in die geheimzinnige doos op het podium. Ik had nog geen kans het zelf mee te maken, maar ben wel heel nieuwsgierig. ‘Tienmaal beter dan de beste game’, vertrouwt een IDFA-medewerker die wel al mocht proeven me toe. Ik wilde dit dan ook als laatste tip meegeven, maar oei, alles al uitverkocht zie ik nu. Maar wie weet, blijft het niet bij DocLab.

Waardeer dit Artikel!!

Cultuurpers is onafhankelijk. Jij maakt dat mogelijk met een donatie aan de auteur van dit artikel. We maken je gift voor 100% over aan de auteur!