Shrine is een ritueel, maar geen religieus ritueel. Of, om het anders te zeggen, geen ritueel dat zich tot één enkele religie beperkt. Het is een ritueel om het pre-kapitalistische lichaam terug te winnen, een ritueel om het vrouwelijke te vieren, een ritueel om onze verloren moeders te rouwen. Maar het is niet alleen een ‘heilig’ ritueel: het is ook leuk, ironisch en vol verrassingen. En inderdaad, het is niet ‘heilig’ zoals we dat woord gewoonlijk bedoelen. Het is een terugkeer naar bacchische riten, waarin het lichaam vrij was en geen productiemiddel, vermengd met feministisch-marxistische filosofie, islamitische traditie en politiek, om mensen te helpen hun politieke woede te ontketenen.

Tegen de wetten van de mannen

Het hoofdverhaal in Shrine volgt het proces van een dochter die de staat probeert aan te klagen voor de dood van haar moeder. Hoewel dit verhaal een letterlijke en reële betekenis heeft voor Khadija El Kharraz Alami, dramaturg en performer van het stuk – haar moeder was mentaal aangetast door de worstelingen waarmee ze te maken kreeg met bureaucratie en de wet terwijl ze als alleenstaande moeder van Marokkaanse afkomst kinderen opvoedde – zag ik ook een andere laag: de staat, het kapitalisme, doodt onze ‘moeders’, te beginnen met de heksenjacht in de Europese Renaissance.

Het hele stuk verwijst naar Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation van filosofe Silvia Federici, die Marx door een feministische bril leest en de primitieve accumulatie van het kapitalisme toeschrijft aan de uitbuiting van vrouwen en slaven in de koloniën. Vanuit dit perspectief zijn vrouwen het belangrijkste instrument waarmee het kapitalisme zichzelf reproduceert, omdat zij degenen zijn die de arbeidskrachten voortbrengen. Als iemand die het boek, dat compact en complex is, heeft gelezen, vond ik het, nu de principes ervan op zo’n directe en toegankelijke manier werden weergegeven, echt waardevol voor degenen die nog niet bekend zijn met deze concepten.

Het proces deed me ook denken aan de Griekse tragedie Antigone, waarin de hoofdheldin in opstand komt tegen de wet van de staat, die haar broer een begrafenis ontzegt omdat hij als verrader wordt beschouwd. Omdat ze haar broer begraaft, wordt Antigone veroordeeld tot levend ingemetseld worden in een grot. Ze vecht tegen de staat en zijn onrechtvaardigheden door de oude, goddelijke wetten te respecteren in plaats van die welke door mensen zijn bedacht.

Na haar toespraak voor haar moeder wordt de hoofdpersoon in Shrine gewassen en omgekleed door de Jinns, twee typische geesten uit oude Arabische religies en de islam. De Jiins staan de hoofdpersoon bij, terwijl ze tegelijkertijd proberen de mensenwereld en haar regels te duiden en te begrijpen. Ze bewegen als wraakzuchtige geesten, met stemgeluiden die hen soms robotachtig doen klinken, en op andere momenten zingen ze op een manier die me deed denken aan oude rituele liederen. Terwijl de dochter rouwt, stijgt er een ondraaglijke woede in haar op, waardoor ze alles wil verbranden.

Deze woede is politiek

Rouwen is in dit stuk niet alleen een kwestie van verdriet, maar ook van woede. Zoals feministen in de jaren ’70 zeiden: “het persoonlijke is politiek”, en dus wordt deze pijn om het verlies van een moeder een bredere, alomvattende politieke woede die de dramaturg ons op indringende wijze vroeg te delen, door het publiek in te gaan en rechtstreeks met ons te spreken.

De verwijzing naar feministische tradities was ook duidelijk in de spandoeken die als decor werden gebruikt, die leken op oude, genaaide religieuze ornamenten, vaak gemaakt door vrouwen. Hoewel naaien en de zogenaamde “kleine kunsten” lange tijd niet als waardevol werden erkend, werd deze traditie in de jaren ’70 door feministische kunstenaars nieuw leven ingeblazen om onerkend huishoudelijk werk aan de kaak te stellen: met name het laatste spandoek dat tijdens de voorstelling te zien was, met daarop twee benen onder een rok, met een golvende vouw naar beneden en wat leek op kleine hoofden.

Als het persoonlijke politiek is, vraagt Alami het publiek: “Ben je niet boos?” en moedigt ze ons aan om alles in brand te steken, ons prekapitalistische lichaam terug te eisen, onszelf te bevrijden van kapitalistische slavernij. Naast de feministische traditie deed deze claim me onmiddellijk denken aan het recentere gebied van de affecttheorie, die gevoelens als relevant beschouwt voor politieke beslissingen, zoals onderzocht door wetenschappers als Lauren Berlant en Sara Ahmed. Woede kan, zoals Ahmed betoogt, in de politiek worden geïnstrumentaliseerd om de angst van mensen voor de ‘ander’ aan te wakkeren, wat leidt tot restrictief beleid op het gebied van mensenrechten; maar aan de andere kant kan woede ook een instrument zijn om een systeem neer te halen dat slechts een enkeling ten goede komt. Alami vraagt het publiek expliciet om deze woede hier, in een theater, waar het is toegestaan, te uiten; maar ook om deze mee te nemen buiten de kunstwereld.

Onverwacht eindigt dit heilige ritueel met een bacchisch ceremonieel, iets wat we vandaag de dag een ‘rave’ zouden noemen, waarbij de performers hun lichamen bevrijden door middel van dans, en ik zou oprecht willen dat ik me bij hen had kunnen voegen.

Engelstalig origineel:

SHRINE. Mourning Our Mothers: A Journey from Ancient Traditions to Marxist Philosophy

Shrine is a ritual, but not a religious one. Or, we could say, not a single-religion one. It is a ritual to reclaim the pre-capitalistic body, a ritual to celebrate the feminine, a ritual to mourn our lost mothers. But it is not only a “sacred” ritual: it is also fun, ironic, and full of surprises. And, indeed, it is not “sacred” as we usually intend this word. It is a return to Bacchic rites, where the body was free and not a means of production, mixing them with feminist Marxist philosophy, Muslim tradition and politics, to help people unleash their political rage.

Against Men’s Laws

The main narrative in Shrine follows the trial of a daughter trying to accuse the State for her mother’s death. Although this narrative has a literal and real significance for Khadija El Kharraz Alami, dramaturg and performer of the piece, her mother was mentally affected by the struggles she had to face with bureaucracy and law while raising children as a single mother of Moroccan descent, I also saw another layer: the State, capitalism, is killing our “mothers”, starting with the witch hunt in the European Renaissance. The whole piece references Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation by philosopher Silvia Federici, who reads Marx through a feminist lens, attributing capitalism’s primitive accumulation to the exploitation of women and slaves in the colonies. From this perspective, women are the main tool through which capitalism reproduces itself, because they are the ones reproducing the workforce. As someone who has read the book, which is dense and complex, seeing its principles portrayed in such a direct and accessible way, I believe it was genuinely valuable for those not yet familiar with these concepts.

The trial also reminded me of the Greek tragedy Antigone, where the main heroine rebels against the State’s law, which denies her brother a burial for being considered a traitor. For burying her brother, Antigone is condemned to be walled up alive in a cave. She fights the State and its injustices by respecting the ancient, divine laws rather than the ones made up by men. After giving her speech for her mother, the main character in Shrine is washed and changed by the Jiins, two typical spirits from ancient Arab religions and Islam. The Jiins assist the main character while also trying to interpret and understand the human world and its regulations. They move like spiteful spirits, with vocal tones that make them sound at times robotic, and at others singing in a way that reminded me of ancient ritual songs. While the daughter is mourning, an unbearable rage rises in her, making her want to burn everything.

This Rage is Political

Mourning in this piece is not only a matter of sadness, but also of rage. As feminists used to say in the 70s, “the personal is political” and so this pain for the loss of a mother becomes a wider, broader political rage that the dramaturg expressively asked us to share, coming into the audience and speaking directly with us. The reference to feminist traditions was clear also in the banners used as scenography, which resembled old sewn religious ornaments, often made by women. Even though sewing and the so-called “minor arts” were not recognised as valuable for a long time, this tradition was resumed by feminist artists in the 70s to condemn unrecognised domestic labour: particularly the last banner shown during the performance, representing two legs beneath a skirt, with a flow descending and what appeared to be small heads.

If the personal is political, Alami asks the audience “Aren’t you angry?” and encourages us to burn everything down, to reclaim our pre-capitalistic body, to free ourselves from capitalistic slavery. Beyond the feminist tradition, this claim made me think instantly of the more recent field of affect theory, which considers feelings as relevant to political decisions, as explored by scholars such as Lauren Berlant and Sara Ahmed. Rage, as Ahmed argues, can be instrumentalised in politics to stoke people’s fears towards the “other”, giving rise to restrictive policies on human rights; but, on the other hand, rage can also be a tool to burn down a system that benefits only a few. Alami explicitly asks the audience to express this rage here, in a theatre, where it is allowed; but also to bring it with us outside the realm of arts.

Unexpectedly, this sacred ritual ends with a Bacchic rite, something today we would call ‘a rave’, where the performers free their bodies through dance, and I genuinely wish I could have joined them.

Waardeer dit artikel!