Meteen naar de inhoud

De lichtheid zat in de genen. Dieuwertje Blok ontdekte het oorlogsdagboek van haar Joodse moeder

Veertien jaar na de dood van haar Joodse moeder vond presentatrice Dieuwertje Blok haar oorlogsdagboek. Met haar debuut Dragelijke lichtheid brengt Blok een warm eerbetoon aan de vrouw die haar het leven schonk.

Een beroep in de spotlights – Dieuwertje Blok heeft het niet van een vreemde. Haar oma Saartje, die als dochter van vishandelaren opgroeide in de Joden Houttuinen in Amsterdam, had grotere dromen dan een baantje als visverkoopster of kousenbreister: zij verlangde naar het podium. Met haar komische talent en mooie stem bouwde ze onder de artiestennaam Stella Fontaine een verdienstelijke carrière op. Geëmancipeerd was ze ook; Stella en haar echtgenoot Sam Gazan hielden het bij één kind, en als zij op tournee ging, liet ze haar dochtertje Hennie voor langere tijd achter bij haar man. Deze Hennie, die na een bezoek aan Engeland haar naam als Henny ging spellen, is de moeder van Dieuwertje Blok en de vrouw om wie het draait in Dragelijke lichtheid. En ook Henny ging het podium op, als zangeres en cabaretière.

Lichtheid, opgewektheid, dat is een kenmerkende eigenschap voor de vrouwelijke lijn in haar familie, blijkt uit het boek van Blok. En wat een zegen, want van de voltallige familie hebben alleen Stella, Sam, Henny en een neef de Tweede Wereldoorlog overleefd; alle ooms en tantes en hun gezinnen werden vermoord in concentratiekampen. Bijzonder dat haar familie nooit aan die zware last onderdoor is gegaan.

Een schat tussen de huisraad

In porties kwamen er na het overlijden van Henny delen van deze geschiedenis naar boven tussen de huisraad. Eerst vonden Dieuwertje en haar zussen een paar langspeelplaten, vervolgens een stapeltje blocnotevelletjes en uiteindelijk, jaren later, een dagboek. Een vondst die ‘voelde als de ontdekking van een grote schat’.

Henny begint haar relaas in 1939, als ze nog 16 is, en het eindigt begin 1942, vlak voordat Stella, Sam en Henny afzonderlijk van elkaar in onderduik gaan. Die oorlog moet toch sporen hebben nagelaten? vraagt Blok zich af voordat ze begint te lezen. Maar tot haar verrassing is het, voordat de oorlog zo nu en dan voorzichtig naar binnen begint te sijpelen, bovenal een normaal tienerdagboek. ‘Het gaat veel over jongens, stomme vriendinnen, boezemvriendinnen, hoe te ontkomen aan het wakende oog van vooral haar vader. Soms denk ik tijdens het lezen: jeetje mama, las je geen kranten, had die dreigende oorlog geen invloed op jou? Dan realiseer ik me dat ze gewoon een meisje van zestien was. Ik schreef op die leeftijd ook over niets anders dan jongens, onbereikbare mannen, vriendinnen en de liefde. Voor mij is zo’n jaartal, 1939, beladen omdat ik de geschiedenis ken, maar voor haar moest die nog geschreven worden.’

Jaar van vrijheid

Voor Henny Gazan was 1939 een jaar van grote vrijheid. Met haar opleiding nam ze het niet zo nauw, met uitgaan en flirten des te meer. Zo vaak ze kon, ging ze dansen in het Lloyd Hotel, waar Joodse vluchtelingen werden gehuisvest. Thuis werden er ook met regelmaat feestjes gegeven. Veel van de dagboeknotities schreef ze midden in de nacht. Inderdaad gaan die vooral over welke jongens zij leuk vindt, welke jongens haar leuk vinden, welke jongens haar vriendinnen leuk vinden, en wie elkaar wel of niet krijgt, of mag krijgen. Op het ene moment is een vriendin een hartsvriendin, op het andere moment haast een vijand.

De oorlog speelt slechts subtiel een rol; naarmate de tijd vordert, wordt er tussen de regels door gesproken over verduisteringen, de toegenomen moeite om een baan te vinden, NSB’ers in de omgeving, en later ook kennissen die vluchten naar Amerika of Engeland. Maar over de oorlog schrijft Henny niet, want ze wil geen ‘bladen volpennen over boten die getorpedeerd worden, menschen die gedood en steden die vernietigd worden’. Een jongen die Henny goed kende, stierf in 1942 in Auschwitz, ontdekte Dieuwertje Blok tijdens haar research.

Door de wirwar aan namen van personen die de lezer weinig zeggen, doet het dagboek soms nogal privé aan. Maar juist het feit dat de oorlog nagenoeg afwezig is, is ook bijzonder. Zelfs in die afgrijselijke tijden won bij veel (jonge) mensen de levenslust het van angst en doemgedachten – hoe mooi en hoopvol is dat?

Gelukkig vermorzelden de vele verschrikkingen tijdens de oorlogsjaren niet bij iedereen de opgewektheid en humor. Henny en haar echtgenoot Dick gaven hun drie dochters een open, verdraagzame, vriendelijke en verantwoordelijke levenshouding mee. Maar vooral: vertrouwen en lichtheid. ‘Ikzelf zie nooit beren op de weg, heb een tomeloos vertrouwen dat alles goed komt en dat als er iets misgaat, het uiteindelijk wordt opgelost,’ schrijft Blok. ‘Het was haar manier van leven en voor mij een cadeau.’

Goed om te weten Goed om te weten
Dieuwertje Blok, Dragelijke lichtheid (200 p.), Meulenhoff, € 22,99

Waardeer dit artikel!

Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden. Laat je waardering blijken met een kleine donatie!

donatie
Doneer

Waarom doneren?

We zijn ervan overtuigd dat goede onderzoeksjournalistiek en deskundige achtergrondinformatie essentieel zijn voor een gezonde cultuursector. Daar is niet altijd plek en tijd voor. Cultuurpers wil die ruimte en tijd wel bieden, en voor iedereen GRATIS toegankelijk houden! Of je nu rijk bent, of arm. Dankzij donaties van lezers zoals jij kunnen we blijven bestaan. Zo bestaat Cultuurpers al sinds 2009!

Je kunt ook lid worden, dan zet je je eenmalige donatie om in blijvende steun!

Wijbrand Schaap

Cultuurjournalist sinds 1996. Werkte als toneelrecensent, columnist en verslaggever voor Algemeen Dagblad, Utrechts Nieuwsblad, Rotterdams Dagblad, Parool en regionale kranten via de Geassocieerde Pers Diensten. Interviews voor TheaterMaker, Theaterkrant Magazine, Ons Erfdeel, Boekman. Podcastmaker, experimenteert graag met nieuwe media. Cultuurpers heet het geesteskind dat ik in 2009 op de wereld zette. Levenspartner van Suzanne Brink huisgenoot van Edje, Fonzie en Rufus. Zoek en vind mij op Mastodon.Bekijk alle berichten van deze auteur

Privé Lidmaatschap (maand)
5 / Maand
Voor natuurlijke personen en ZZP’ers.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen mastodon-account
Toegang tot onze archieven
Klein Lidmaatschap (maand)
18 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van minder dan 250.000 euro per jaar
Geen storende banners
Een premium nieuwsbrief
Al onze podcasts
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Zelf persberichten (laten) plaatsen
Extra aandacht in berichtgeving
Groot Lidmaatschap (maand)
36 / Maand
Voor culturele instellingen met een omzet/subsidie van meer dan 250.000 euro per jaar.
Geen storende banners
Een speciale nieuwsbrief
Eigen Mastodonaccount
Toegang tot archieven
Deel persberichten met ons publiek
Extra aandacht in berichtgeving
Premium Nieuwsbrief (substack)
5 proefabonnementen
Al onze podcasts

Betalingen geschieden via iDeal, Paypal, Creditcard, Bancontact of Automatische Incasso. Wilt u liever handmatig betalen, op basis van een factuur vooraf, rekenen we 10€ administratiekosten

*Alleen bij een jaarlidmaatschap of na 12 maandelijkse betalingen

nl_NLNederlands