Een roman over een dictatuur, vermomd als democratie – Nelleke Noordervliets nieuwe roman is fictie, maar spiegelt een scenario voor dat we overal in de wereld in het echt zien gebeuren.
In november wordt Nelleke Noordervliet 80 jaar, maar ze schrijft nog onverminderd door. Sinds haar debuut in 1987 met de roman Tine of De dalen waar het leven woont, heeft Noordervliet een veelzijdig en maatschappelijk geëngageerd oeuvre opgebouwd, dat bestaat uit essays, romans, verhalen, novellen en non-fictie. Een oeuvre dat in 2018 werd bekroond met de prestigieuze Constantijn Huygens-prijs en in 2022 met de Gouden Ganzenveer. De afgelopen vijf jaar verschenen vijf publicaties, haar nieuwe roman niet meegerekend.
In de greep van De Beweging
Het bewind van de gelukkigen heet haar nieuwste roman, opnieuw een zeer maatschappijkritisch boek. Hoofdpersoon en ik-verteller van Het bewind van de gelukkigen is Sophie Roth, voormalig journaliste, die de stad is ontvlucht. Ze trekt zich terug in een huisje in een dorp op het platteland, een huis dat van een zekere Ben is geweest, die een tijdje dood heeft gelegen op het kleed voor het haardvuur.
Dat lugubere detail is een van de weinige dingen die Sophie te horen krijgt van de zwijgzame dorpsbewoners, die stug en weinig open of mededeelzaam overkomen.
Gaandeweg wordt duidelijk waarom dat is. Europa is in de greep van De Beweging, die de ‘Grote Omslag’ teweeg heeft gebracht in het maatschappelijke leven. Eufemismen voor een politiek regime die de macht heeft gegrepen, de vrije pers de nek heeft omgedraaid en alle ‘ongewenste’ individuen heeft opgepakt en afgevoerd: joden en islamieten, mensen van kleur en uit de lhbti-gemeenschap.
Haveloze horde
De bevolking juicht dat alleen maar toe omdat haar is wijsgemaakt dat dat ze verlost is van een ‘haveloze en wetteloze horde mensen’ die ‘onze landerijen plunderde en onze vrouwen verkrachtte’. Een uitspraak die wel heel bekend in de oren klinkt. Door de vermeende duidelijkheid en houvast die het nieuwe regime biedt, de schijn van veiligheid, welvaart en geluk, laten veel mensen zich geruststellen en in slaap sussen. Ze hebben niet door wat de prijs is die ze ervoor betalen: een steeds verdere beknotting van hun vrijheid en vooral zo’n groot onderling wantrouwen, dat niemand meer weet wat ie aan de ander heeft.
Sophie heeft het extra moeilijk, omdat ze niet alleen een buitenstaander is en om die reden al met argwaan tegemoet getreden wordt, maar ook nog de (half)zus is van een van de topmannen van dit autocratische regime, terwijl zijzelf als journaliste kritische verhalen publiceerde totdat haar de mond werd gesnoerd. Voor zowel voor- als tegenstanders van het regime is ze dus een verdachte figuur.
Wantrouwen
Wie is ervan op de hoogte dat de Gedeputeerd Commissaris Alain Legrand haar halfbroer is? Wie weet iets van haar journalistieke verleden? Is de stugge zwijgzaamheid die ze overal ontmoet alleen omdat ze nieuw is in het dorp?
Tegelijk staat Sophie zelf ook even wantrouwend tegenover anderen, wat niet alleen te maken heeft met het verleden dat ze verborgen moet houden, maar ook omdat haar verleden, en dan met name haar jeugd, zulke diepe wonden heeft geslagen dat ze nauwelijks in staat is anderen écht dichtbij te laten, op haar ‘broertje’ Alain en haar dierbare – zwarte – vriend Charlito na. Maar laat nou net die eerste, in zijn functie van machthebber, er de oorzaak van zijn dat die tweede werd vermoord. Verwaarlozing door haar moeder, dood en verraad van dierbaren en een nare scheiding maakten het Sophie onmogelijk een toegankelijke moeder te zijn voor haar eigen dochters.
En dus zoekt ze in haar nieuwe omgeving haar weg, tastend in het duister. Ze vertrouwt niemand, niemand vertrouwt haar, en tóch moet je op de een of andere manier samenleven.
Gespaard als gunst
Ze leert Frank en zijn zus Nina Lombard kennen, telgen van een invloedrijke grootgrondbezittersfamilie die bij het verzet blijken te zitten en hopen op haar steun. Op een dag wordt Nina opgepakt en pas na enige tijd vrijgelaten met kapot gehamerde polsen en handen; dat ze is gespaard is een ‘gunst’ van Alain aan Sophie, omdat andere verzetslieden zijn vermoord.
Dan blijkt dat iedereen al die tijd al wist van haar familiebanden. Wat voor haar aanvoelt als een vorm van verraad én als verantwoordelijkheid, ook al draagt ze geen schuld, wordt door de verzetsgroep aangegrepen om haar loyaliteit en hulp af te dwingen.
Gewaarschuwd
Het bewind van de gelukkigen is misschien nog wel een actueler verhaal geworden dan Nelleke Noordervliet had kunnen bevroeden. Aan de eerste van de 387 pagina’s die dit boek telt moet ze al jaren geleden zijn begonnen, maar het is bijna alsof de werkelijkheid de fictie heeft ingehaald: wat ze schetst in dit boek, zien we zich dagelijks voor onze ogen voltrekken op tv en in de krant. In de Verenigde Staten, in Europa, overal. ‘Een autocratie komt nooit tot stand zonder de goedkeuring van het volk,’ schrijft ze in deze onderhoudende en actuele roman.
Knap maakt Noordervliet voelbaar en zichtbaar hoe die processen werken, hoe vijanddenken, achterdocht en wantrouwen mensen uit elkaar speelt en tegen elkaar opzet. Hoe politici onder het mom van ’het goede’ als we niet oppassen een democratie in een mum van tijd weten om te vormen tot een dictatuur. We zijn gewaarschuwd.
380 p.
AtlasContact, € 24,99
