In de krant kun je lezen dat het theatercollege, in goed Nederlands ook wel Lecture Performance genoemd, in opkomst is. Het is dus geen toeval dat ik deze week twee van zulke hoorcolleges-met-lichtbeelden mee mocht maken. Eerst was daar ‘Een Groter Verhaal‘ van Bureau Vergezicht en Theater Rotterdam, gisteren kwam daar ‘Honor‘ bij, van Suzanne Bocanegra in het Holland Festival. De voorstellingen hebben behalve vorm ook veel inhoud gemeenschappelijk.
‘Een Groter Verhaal‘ is nu nog in de ontwikkelfase, wat betekent dat je als toeschouwer mee mag kijken bij het maakproces, en soms iets mag zeggen. Vrijdag 19 juni was dat niet de bedoeling, hoorde ik van regisseur Erik Whien, omdat het plan nu was om actrice Romana Vrede haar talenten als solo performer uit te laten proberen. Lukte aardig, mag ik nu wel zeggen, al blijft het lastig om de enorme stapel boeken en feiten waar de makers, Anouk Nuyens en Rebekka de Wit, haar het podium mee op sturen, tot een verhaal te maken waaraan je mee wil doen. Als toeschouwer. ‘Shock and Awe’ is in het verleden niet de beste methode gebleken.
Gruwelijke tijd
Ze zouden voor hun onderzoek zeker moeten gaan kijken bij Suzanne Bocanegra, die met Honor precies die vorm kiest. Haar theatrale lezing begint als een college kunstgeschiedenis met lichtbeelden over een Renaissancistisch wandtapijt dat in New York hangt, maar ontwikkelt zich gaandeweg tot een beschouwing over de gruwelijke tijd waarin die grootse kunst tot stand kwam, en de bizarre fixatie op de Renaissance die de bevolking van haar geboortegrond in Texas overwoekerd heeft.
De interessante theatrale truc die Bocanegra toepast is, dat ze zelf haar tekst in een microfoon toefluistert aan een actrice, Tanya Selvaratnam, die haar woorden aan ons doorgeeft als haar eigen verhaal. Volgens eigen zeggen doet Bocanegra dit omdat ze genoeg lezingen van ter zake kundige historici heeft bijgewoond om te beseffen dat ze niet genoeg amuseertalent heeft om een zaal een uur lang te boeien, maar het levert ook een inhoudelijk ding op: het voegt een fictieve laag toe aan een verhaal over de werkelijkheid achter fictieve kunst.
Boekenwijsheid
Romana Vrede is in Een Groter Verhaal ook een spreekbuis voor de inhoudelijk buitengewoon goed onderlegde, maar performatief minder begaafde, Anouk Nuyens. Die zat bij de onderzoeksbijeenkomst die ik zag ook links op het toneel, net als Bocanegra in Amsterdam. In beide gevallen is de inzet van een in vertellen gespecialiseerd acteur ook noodzakelijk, omdat het verhaal vooral enorm veel boekenwijsheid bevat. En ook nog eens veel Amerikaanse boekenwijsheid. Met boekenkasten maak je geen avondvullend theater: ze kunnen maar één keer omvallen.
Gaat het bij Een Groter Verhaal over hoe alles, van slavernij tot klimaatcatastrofe, terug te voeren is op het Europese kolonialisme, in Honor staat het ongrijpbare begrip ‘Eer’ als mannelijk en Europees leitmotiv centraal. Het heeft een geschiedenis opgeleverd vol ziekte, oorlog en marteling, waarbij het aan de vrouwen was om dat allemaal met vrolijk geweven stof te bedekken. Beide performances verweven hun verhaallijnen ook zo met elkaar dat de analogie met tapijtkunst voor de hand ligt. De oppervlakte is een ingewikkeld weefsel, de diepte voegen we er zelf aan toe.
Afgedreven
Bij Een Groter Verhaal is een duidelijke focus nog iets wat in de toekomst ligt: de voorstelling is nog lang niet af. Deze kijker verlangde na afloop naar meer speelsheid die tot nieuwe inzichten leidt, buiten de oppervlakte van de feiten om. Honor doet dat, maar is ook bijna té technisch perfect opgezet. Het is een verhalende conference-met-zijwegen die we hier vooral van de betere oudjaarsavond kennen.
Het verhaal van Bocanegra liet me vooral voelen hoe ver de Verenigde Staten inmiddels zijn afgedreven van Europa. Dat is niet alleen platentektoniek, het is ook een culturele verwijdering die merkbaar is in het romantische beeld dat kennelijk in de VS leeft over de Europese Renaissance. Hier werd ik al in de jaren zeventig opgevoed met het verhaal dat de gruwelen van de kruistochten leidden tot de ‘ontsluiting’, ofwel roof, van wetenschappelijke kennis en klassieke literatuur uit bibliotheken in het Midden-Oosten. In de VS lijkt het vooral te gaan over sprookjes, pracht, praal en koningen. Met groene vijvers en plastic goud.
Europees verhaal
Dat onder beide verhalen een dikke vloer van lava ligt, vol met gruwelijkheden en verraad, is duidelijk. Of het nu om kolonialisme gaat, dat nog steeds voortwoekert in de macht van techbro’s of de culturele verwoesting en klimaatschade door toerisme, dan wel de typisch Amerikaanse Renaissancemythe die leidt tot een naar die periode genoemde denktank waar het script werd bedacht voor Donald Trumps machtsovername: het is materiaal voor veel meer theatrale lezingen dan allen deze twee. Al zou een meer Europese invalshoek welkom zijn tussen het Amerikaanse boekengeweld van beide lecture performances. Geheimtip: het boek van Stedelijk Museum-onderzoeker Charl Landvreugd, onlangs hier besproken, biedt een ingang.
Kunnen we leven op een manier die iedereen recht doet, zonder dat er iemand vernederd, verwoest of gecanceld moet worden? Het is de vraag hoe we dankzij een lezing met lichtbeelden die staat van verlichting bereiken. Of het nu om de ironische, dan wel sardonische glimlach bij Honor gaat, of Een Groter Verhaal dat vooral machteloze woede, dan wel jeukend schuldgevoel oplevert: met een goed verhaal schep je een band tussen verteller en luisteraar die de afstand tot de ‘oningewijde’ buitenwereld eerder vergroot dan verkleint.
Nederlands 
English (UK) 
Français 