Welke rol spelen lichamen met een beperking in een kapitalistische samenleving die draait om presteren en productiviteit? Dat is de centrale vraag die Michael Turinsky stelt in zijn voorstelling Work Body, die ik tijdens het Spring Festival in Utrecht heb gezien. Tijdens de voorstelling neemt Turinsky het publiek mee naar zijn eigen wereld, zijn eigen tijd en behoeften, die in schril contrast staan met de eisen van een kapitalistische samenleving.
Uit het kapitalistische tijdperk stappen
Michael Turinsky, een lichamelijk gehandicapte kunstenaar uit Wenen, wordt beschouwd als een van de belangrijkste denkers over beweging en handicap in de Duitstalige landen. Het eerste deel van zijn voorstelling lijkt op een clubsessie: het publiek zit zonder stoelen op het podium, een dj draait psychedelische muziek en de performer biedt alcoholvrij bier aan. We waren vrij om rond te lopen, en meestal was het de performer die ons liet bewegen, afhankelijk van waar hij heen wilde. Aanvankelijk zette Turinsky enkele tafels in elkaar tot een platform dat hij later als podium gebruikte.
Ik begreep zijn bedoelingen aanvankelijk niet, maar toen hij begon te praten en te zingen, werd zijn doel duidelijker: de kapitalistische samenleving legt een bepaald ritme van presteren en produceren op dat niet altijd toegankelijk is voor mensen met een handicap, die wellicht meer tijd of andere hulpmiddelen nodig hebben. Turinsky bevestigt dan ook dat hij het gevoel heeft geen echte plaats in deze samenleving te kunnen innemen. “Hoe zouden we daar ooit in kunnen passen?” vraagt hij.
Toch wordt het publiek tijdens de voorstelling gedwongen om buiten de kapitalistische verwachtingen te treden en zijn behoeften en zijn timing te respecteren, om de eis los te laten dat alles klaar, snel en efficiënt moet zijn. Dit is nog steeds een voorstelling, maar met andere regels en andere verwachtingen. Turinsky, opgeleid als filosoof, ontwikkelde de benadering van “Crip Choreography” om zijn kunstenaarschap te beschrijven.
Ik kon niet anders dan me afvragen: de behoefte aan rust, het verzet tegen performativiteit, is veel breder en zou in verband kunnen worden gebracht met vele anderemenselijke ervaringen, zoals menstruatiecycli. Zelfs iets dat niet als een handicap wordt gezien, beïnvloedt het functioneren van de helft van de wereldbevolking diepgaand, zonder dat er ooit goed aandacht aan wordt besteed. Verwachten dat iedereen op hetzelfde tempo presteert, en degenen die dat niet kunnen straffen, is simpelweg onrealistisch. Het door Turinsky aangekaarte onderwerp, dat misschien niche lijkt, is daarom veel universeler dan we zouden denken.
“Bijna dankbaar tegenover de wereld voor mijn ziekte, mijn anders-zijn”
Tijdens het centrale deel van het stuk behandelt Turinsky het thema werk en handicap aan de hand van Gramsci’s Ashes, een dichtbundel van een van de belangrijkste Italiaanse schrijvers van de 20e eeuw, Pier Paolo Pasolini. Pasolini liet zich inspireren door het graf van Antonio Gramsci, een van de oprichters van de Italiaanse Communistische Partij. Er is een diepe band tussen deze twee figuren: ze waren niet alleen allebei communisten, maar ook allebei “anders”:
Pasolini, in Italië alom bekend om zijn seksuele geaardheid en daar vaak om aangevallen door politici en journalisten; en Gramsci, die een misvorming aan de wervelkolom had die we vandaag de dag als een handicap zouden omschrijven. Zoals Turinsky tijdens de voorstelling opmerkt: “Tegenwoordig is het makkelijker om jezelf als queer of gehandicapt te omschrijven dan als communist”, waarmee hij wijst op de paradigmaverschuiving van de afgelopen vijftig jaar: terwijl de LGBTQIA+-gemeenschap voor haar rechten vocht en deze verdedigde en ‘Disability Studies’ als vakgebied opkwam, verloor het communisme veel van zijn politieke kracht.
Hoewel Gramsci’s handicap tijdens zijn leven alom bekend was, hebben latere historici deze gebagatelliseerd, ondanks het feit dat die zijn hele leven heeft bepaald: als kind werd hij sociaal buitengesloten en werd hij afgekeurd voor militaire dienst, waardoor hij onbedoeld actief kon blijven in de arbeidersbeweging en kon studeren aan de universiteit terwijl andere leiders werden opgeroepen of gearresteerd.
Tegenwoordig suggereren wetenschappers dat zijn concept van de ‘subaltern’, waarmee gemarginaliseerde en sociaal uitgesloten groepen worden gedefinieerd, sterk werd ingegeven door zijn eigen ervaringen met het leven met een handicap in een maatschappij die mensen met beperkingen discrimineert. Ondanks zijn chronische ziekte werd Gramsci gearresteerd door de fascistische partij en bracht hij het grootste deel van zijn leven in de gevangenis door; hij werd uiteindelijk alleen vrijgelaten vanwege zijn verslechterende gezondheid. Hij stierf in 1937 in Rome, op 46-jarige leeftijd, terwijl het land nog steeds in handen was van het fascisme.
Ik denk dat het belangrijk is om te weten wie Pasolini en Gramsci waren om alle lagen van deze voorstelling ten volle te kunnen waarderen. Daarom voelde ik me echt bevoorrecht om het te kunnen meemaken; ik kende de verwijzingen die Turinsky in de voorstelling verwerkte al. Het raakte me diep om de stem van Pasolini te horen voorlezen van een van de gedichten uit Gramsci’s Ashes, uitgevoerd in een ander land. Vier posters met iconische citaten van Gramsci dienden als decor, waaronder: “Ik haat de onverschilligen. Ik geloof dat leven betekent partij kiezen. Wie echt leeft, kan niet anders dan burger en partizaan zijn.”
Dit raakte mij als Italiaan diep, en ik hoop dat ook andere toeschouwers iets hebben ontdekt over twee van onze belangrijkste moderne denkers.
Aan het einde, na muziek, gesprekken en zang, keert de voorstelling terug naar dans en beweging. Het slotbeeld toont Turinsky die met een boormachine een betonnen kist opent, waaruit een andere kist tevoorschijn komt die erin verborgen zat.
Nederlands 
English (UK) 
Français 