‘Monsterzicht’ roept interessante vragen op

Jan van Aken, Monsterzicht | 320 p. | Querido, € 27,99

De nieuwe historische roman van Jan Van Aken speelt zich af in een nabij verleden: de jaren 1937-1939, toen niet alleen het nazisme in opkomst was, maar ook de psychoanalyse van Carl Gustav Jung. Van Aken weet die twee in Monsterzicht mooi met elkaar te verbinden. Wie is gek, wat is normaal en wie zijn de monsters?

Schrijvers van historische romans hebben een ongelooflijke bron van materiaal om uit te putten, eeuwen aan gebeurtenissen, figuren en verwikkelingen om uit te kiezen. Het rijke oeuvre van schrijver Jan van Aken (1961) bestrijkt dan ook vele eeuwen: even gemakkelijk neemt hij de lezer mee naar de zesde eeuw voor Christus is (Koning voor een dag, 2008), de vierde eeuw na Christus (De afvallige, 2013), de vijftiende eeuw (De ommegang, 2018) of naar jaren tachtig van de vorige eeuw (Het fluwelen labyrint, 2005).

In zijn nieuwe roman Monsterzicht zoekt hij het dichter bij huis: het verhaal speelt zich af in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog. Hoofdpersoon Victor Montanus treedt als arts-assistent in dienst bij de Zusterorde van de Heilige Dymphae in Hilligenkapel, een psychiatrische instelling met een afdeling voor vrouwelijke geesteszieken en een voor mannelijke patiënten. Victor komt op de vrouwelijke afdeling te werken, waar hij zijn kennis van de psychoanalyse van Jung in praktijk wil brengen.

Van Aken pakt meteen lekker uit om de sfeer en een tijdsbeeld te schetsen: ‘Er hangt een gelaagd fluïdum in de eetzaal van het Sint-Dymphna. Het zijn de verstikkende geuren van carbol en lysol, de scherpe, zure dampen van ammoniak en azijn, van teerachtig creosoot en bleekwater; het complexe bouquet van al die schoonmaak‑ en ontsmettingsmiddelen waarmee de zusters de vloeren schrobben en de muren, deuren en ruiten, en verder elk oppervlak dat maar schrobbaar is, alsof ze hiermee de duivel op afstand willen houden, want iedereen weet dat die zich niet alleen kan opblazen tot planetaire proporties, maar zich net zo gemakkelijk vermomt als microbezwerm of als een miasma van schimmels. De geuren hangen in jurken en schorten, in habijten en sluiers. Ze zitten in de haren en diep in de poriën van de harde werkers. Bij deze vrouwen heeft het zweet huns aanschijns zich vermengd met de specifieke aroma’s van hun taak in de huishouding.’

De nonnen begeleiden de vrouwelijke patiënten, die lijden aan psychoses, zenuwziekten of schizofrenie, en net name hysterie. Met patiënte Lena is echter iets bijzonders aan de hand. Deze hoog intelligente jongedame heeft op haar vijftiende haar moeder voor haar ogen zien verongelukken, en lijdt sindsdien aan hevige angst. Die wordt veroorzaakt doordat ze als ze mensen aankijkt, een dubbel gezicht ziet: een half ‘normale’ gezicht en een half monsterachtig gezicht. Zijn het hallucinaties of ziet zij de ware mens achter het masker? Victor besluit dat zij een geschikte kandidate is om de jungiaanse behandelmethode op uit te proberen.

De kennis van de psychoanalyse heeft hij enkele jaren eerder opgedaan in het Duitse Heidelberg, en dit vormt de tweede verhaallijn in Monsterzicht. Terwijl het nazisme sterk groeiende is en Victors Duitse minnares Verena er in meesleurt, groeit bij Victor het onbehagen, net als zijn fascinatie voor de menselijke geest. De tamelijk wrede behandelingen die doorgaans worden gebruikt vindt hij ouderwets en primitief; hij ziet de psychoanalyse als de deur naar een nieuwe vorm van genezen van geestesziekte. Als hij het verbruidt bij de Duitsers en uitgezet wordt naar Nederland, krijgt hij met zijn aanstelling in Hilligenkapel een kans om zich toch verder te bekwamen. Maar hoe goed pakt zijn aanpak uit?

Zou de zeer kritische ontvangst van Van Akens vorige roman Het xoanon (2024) hebben meegespeeld bij het besluit om dit keer uit een heel ander vaatje te tappen? Meerdere recensenten vergeleken die historische roman, die zich afspeelde in Constantinopel van 1922, met Indiana Jones-films, en dat bedoelden ze niet positief: na een sterk begin ontaardde het boek in zo’n aaneenschakeling van samenzweringen, zoektochten, achtervolgingen en andere gebeurtenissen dat de lezer er geen wijs meer uit kon worden.

Niets van dat in Monsterzicht, en ook de hoofdpersoon is niet van het type opportunistische intrigant die vaker de romans van Van Aken bevolken. Monsterzicht is een bedachtzamer boek, dat vooral uit dialogen bestaat in plaats van avontuurlijke gebeurtenissen – het zou ook haast niet anders kunnen bij een boek over de menselijke psyche. In plaats van een bomvol plot draait het in deze roman verhandelingen over de werking van de geest, dieptepsychologie, gelukkig allang afgeschafte behandelmethoden, personages die opmerkelijk gedrag vertonen of andere bijzondere verschijnselen hebben, zoals diphallia (een dubbele penis).

Bovenal gaat het om de vraag wie de gekken zijn, wie de monsters, en of het ‘ware’ gezicht van de mens niet veelal eerder een masker is. Interessante vragen, die ook in dit tijdsgewricht weerklank vinden. Hoewel Victor als hoofdpersoon wat aan de vlakke kant blijft – de sympathie van de lezer gaat meer uit naar de scherpzinnige Lena, die meer diepte en gestalte krijgt door de brieven die ze schrijft aan haar afwezige vader –, weet Van Aken met de twee interessante en goed vertelde verhaallijnen in Monsterzicht een mooie spanningsboog op te bouwen die de aandacht vasthoudt tot het einde.

Waardeer dit artikel!